Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Nomboro ya 1072 17 Ndzhati 2004
NAWU WA VUHLAYISEKI BYA NYAMA, 2000
NAWU WA NOMBORO YA 40 WA 2000
MILAWU YA NYAMA YO TSHUKA
Holobye wa swa Vurimi ku ya hi xiyenge xa 22 xa Nawu wa vuhlayiseki bya Nyama wa 2000 (Nawu wa 40 wa 200) u endlile swinawana leswi andlariweke eka Xedulu leyi.
XEDULU
NONGONOKO WA VUNDZENI BYA MILAWU YA NYAMA YO TSHUKA
XIPHEMU
Nhloko-mhaka
Xiyenge
Xinawana
Pheji
VI
XI
Ku rhumela xikombelo xa ntsariso wo pfumeleriwa
Ku nyiketa xileriso
Swilaveko swa ntsariso wa tindhawu ta switlhavelo swa nyama yo tshuka
A. Mphakelo ni swilaveko swin?wana swa swiyenge
B. Swilaveko swa xivumbeko swa tindhawu hinkwato ta switlhavelo swa mimphamelo ya le hansi ni ya le henhla
C. Mikhuva ya mfambiso wa swa rihanyu ni timhaka leti ti fambelanaka:
Makhomelo ya swa le ndzeni ku tsemelela ni ku humelerisa
Ku titimerisa na ku gwitsirisa
Ku layichela minchumu ya nyama leswaku yi tleketliwa
Mbhasiso
Mafambiselo ya nsivela mavabyi na endlelo ro pima-pima
Swilaveko swa vanhu lava va nghenaka endhawini ya switlhavelo
Makhomelo ya swiharhi hi ndlela ya vumunhu ni migingiriko yo dlaya kumbe ku tlhava
Ku kamberiwa ka nyama
Mimfungho na ku fungha
Makhomelo ya minchumu leyi nga yirisiweke, sw.n.sw.
Milawu yo xavisela matiko mambe
Milawu yo xava ematikweni mambe
Ku nyika nkarhi (eka tinxaka hinkwato):
Ku titirhisela
Swikongomelo swa magandzelo xitlhavelo
Swilaveko swo hetelela:
Swivilelo
Tinhloko-mhaka to koma
Tafula ra 1
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
XIPHEMU XA 1
Tinhlamuselo
Swinawana leswi eka rito rin?wana na rin?wana kumbe xiphemu xa xivulwa lexi eka xona Nhlamuselo yi nyikiweke eka Nawu xi ta fanele ku va ni Nhlamuselo yaleyo naswona ?
a ?Nawu? ku vuriwa Nawu wa Vuhlayiseki wa 2000 Nawu wa 40 wa 2000;
b ?nyama leyi amukeriweke? ku vuriwa nyama leyi pasisiweke hi mukamberi loyi a amukeriweke;
c ?ntsumbu wa xifuwo? ku vuriwa ntsumbu wa xifuwo lowu humaka loko ku susiwile xikhumba kumbe voya hi tlhelo ra nguluve, swoswo, switlepu-tlepu, manqina ni nhloko hi tlhelo ra tihomu, tinyimpfu na timbuti na ncila hi tlhelo ra tihomu ripfalo na na mavele yo humesa masi swi susiwile;
d ?tindhawu leti baseke? ku katsiwa kamara ro cincela eka rona mpahla, tindhawu leti eka tona mintsumbu ya swifuwo yi yevuriwaka kumbe swirho leswi nga riki swa nkoka swo tshuka swa ntsumbu wa xifuwo swi khomakhowiwaka, ayisiwaka na ku hangalasiwa, ku katsa ni switirhisiwa swo nlantswa no dyela swa vanhu la va tirhaka eka tindhawu leti ni laha ku nyikiweke, switirhisiwa swo hlantswa swa timovha to fambisa nyama, vuhlantswelo, tihofisi na laborotari;
e ?nchumu lowu yirisiweke? ku vuriwa xiharhi kumbe swirho swa xihari lexi kamberiweke na ku avanyisiwa kumbe hi ndlela yin?wana swi pimiweke swi nga amukeleki ku va swi dyiwa hi vanhu na swiharhi naswona swi lava ku tsheniwa kumbe ku onheteriwa.
f ?ndhawu kumbe kamara ro yirisiwa? ku vuriwa ndhawu kumbe kamara leri lawuleriweke ku hlayisa nchumu lowu soriwaka;
g ?ku tsemelela? ku vuriwa ku sahiwa ka marhambu na ku tsemelela mintsumbu ya swifuwo;
h ?nyama leyi pfaleriweke? ku vuriwa ntsumbu wa xifuwo na swirho kumbe swiphemu leswi kutani swi ehleketeleriwaka hi mukamberi hi nkarhi wa xiyenge xo sungula xa nkambelo, ku va swi nga amukeleki kumbe ku pfumeleri ku dyiwa i munhu kutani yi ta vekiwa leswaku yi kamberiwa ka xiyenge xa vumbirhi;
i ?tindhawu to thyaka? ku katsiwa tindhawu leti ku vekiwaka kumbe ku tumbetiwaka kona nyama, tindhawu to basisela eka tona switirhisiwa swa timovha to fambisa swifuwo, ndhawu yo koka mahlo, ndhawu leyi ngati yi halakelaka kona, laha ku hluveriwaka kona voya hi tlhelo ra tinguluve, ndhawu leyi ku vekiwaka kona swirho kumbe nyama leyi kumekeke yi ri ya xiyimo lexi tsaneke kumbe swirho kumbe nyama leyi nga na chefu, ku katsa na tindhawu leti vatiri va dyelaka eka tona;
j ?ku ambala ? swi vula ku hambanisa ku yisa mahlweni, eka kambara ro cincela swiambalo kumbe ndhawu, swa xifuwo eka ntsumbu kumbe matlhelo ya ntsumbu, swiphemu swin?wana leswi kotekaka ku swi dya ni nchumu lowu nga kotekeki ku dyiwa;
k ?kamara ro ambalale eka rona? ku vuriwa kamara kumbe ndhawu leyi hambanyisiweke na kamara kumbe ndhawu leyi ku halakelaka ngati eka yona, laha ntsumbu wa xifuwo wu cinciwaka kona hi ku va ku susiwa milenge, nhloko na dzovo xikanwe na laha ku kamiwaka swa le ndzeni ku nga marhumbu na swoso;
l ?ku kama? swi vula ku susa thyaka leri nga ndzeni ka marhumbu ni le makhwirini;
m ?minchumu leyi yirisiwaka? swi vula minchumu leyi nga ni makhombo hilaha yi vuriweke eka swinawana leswi nga hansi ka Nawu wa Swakudya, Switolwa ni Swidlayi swa switsotso wa 1972 Nawu wa 54 wa 1972;
n ?nchumu wo khomanisa? swi vula nchumu wun?wana na wun?wana wo phutsela nchumu lowu khomaneke ni nyama;
o ?nchumu lowu nga dyiwiki? swi vula swirho swa xifuwo kumbe xiharhi leswi nga fanelangiki ku dyiwa hi munhu kambe swi nga laviki ku onheteriwa;
p ?mintirho yo pfuneta ku kambela nyama? ku vuriwa migingiriko yo kambela, vukamberi bya masungulo ni bya vumbirhi bya nyama hi mukamberi loyi a amukeriweke loyi a nga thoriwaka hi mu pfumeleri kumbe na ku va ku katsiwa vufambisi ni vulawuri bya swa rihanyu hi laha ku twananiweke ni muofisiri-nkulu wa xifundzha ya xitlhavelo xin?wana na xin?wana ni ku katsa na ku vika ku pfumaleka ka mfikelelo wa xilaveko eka muofisiri-nkulu wa xifundzha;
q ?humelela? ku vuriwa loko yi tirhisiwa xikan?we na nkambelo wa nyama, leswaku nyama yo tano yi pfumeleriwile leswaku yi dyiwa hi vanhu kumbe swiharhi kutani yi biwa xitempe hi xitempe lexi nga ni rito ra ?PASSED?;
r ?nkambelo wa masungulo wa nyama? ku vuriwa nkambelo hi mukamberi loyi a nga pfumeleriwa, wa ntsumbu kumbe swirho swa xifuwo kumbe xihari ku kongomana endzhaku ka ku yevuriwa na ku kama marhumbu hi ku ya hi Xiphemu xa VIB;
s ?humelerisa? ku vuriwa ku cinciwa ka nyama, handle ka ku tsemeleriwa ni ku hlukanisa, ku sahelela ni ku gandletela ku hundzuluxa nyama;
t ? endlelo ra nandzelelo? ku vuriwa endlelo ro karhi leri faneleke ku landzeleriwa kumbe mimpimo yo karhi leyi kongomaneke ni ku hunguta nghozi eka xiyimo xo karhi, lexi ku twananiweke hi xona hi tiphati leti khumbekaka naswona leti ti pfumeleriweke ehansi ka swinawana hi muofisiri-nkulu wa xifundzha;
u ?swirho swo tshuka? ku vuriwa mahawu, mbilu, xivindzi, xifuva, xilawula ngati, ririmi na nhloko ya xifuwo lexi tlhariweke;
v ?mukamberi loyi a amukeriweke? Munhu loyi ku ya hi xiphemu xa 111 c xa Nawu a amukeriweke Muofisiri-nkulu wa xifundzha, ehansi ka nawu wa 111 ku va a endla ntirho wo pfuneta wo kambela nyama eka xitlavelo xo karhi;
w ?xilaveko xa tindhawu ta swakudya ehansi ka Nawu wa swa Rihanyu? ku vuriwa swilaveko swin?wana na swin?wana swa swa rihanyu swa tindhawu ta swakudya na vutleketli bya swakudya, leswi kandziyisiweke eka Xitiviso xa Mfumo xa 918 xa siku ra 30 Mawuwana 1999 ehansi ka Nawu wa Rihanyu wa 1977 Nawu wa 63 wa 1977;
x ?swirho swo tiyelela? ku vuriwa khwirhi, marhumbu, manqina na nhloko leyi yevuriweke eka xifuwo kumbe xiharhi lexi tlhaviweke handle ka tinguluve laha nhloko na manqina swi nga xiphemu xa ntsumbu wa xifuwo;
y nkambelo wa vumbirhi wa nyama? ku vuriwa nkambelo hi dokodela wa swifuwo loyi a tsariseke, wa ntsumbu na swirho leswi pfaleriweke hi nkarhi wa nkambelo wo sungula wa nyama ku ya hi Xiphemu xa VI C; na z ?yuniti? hi tlhelo ra ntalo wa xipimelo xo pima ku humesiwa ka nyama yo tshuka, swi vula leswaku-
iii tinyipfu ta tsevu kumbe timbuti; kumbe iv tinguluve ta mune letintsonga tinguluve leti ti kurisiweke ku va swakudya kumbe tinguluve ta bekhoni timbirhi kumbe nguluve yin?we ya soseji.
Xikombelo xa xitifiketi xa ntsariso 8 1 a
 Loko ku nga se akiwa xitlhavelo nkunguhato wa mimpfapfarhuto muako lowu languteriwaka ku endliwa wu fanele ku rhumeriwa eka muofisiri-nkulu wa xifundzha ku ya hleriwa na ku pfumeleriwa.
Maendlelo lama eka wona xikombelo xa ntsariso wa ndhawu yo tlhavela eka yona ya fanele ma heleketiwa, ku ya hi leswi boxiweke eka Xiyenge xa 8 1 a xa Nawu lowu, leswaku n?wini wa switirisiwa u fanele a heleketa eka muofisiri-nkulu wa xifundzha eka ndhawu leyi switiriswa leswi swi nga ta va swi ri kona-
a fomo leyi hetisekeke ya xikombelo ya kumeka eka muofisiri-nkulu wa xifundza; na b sete ya mpfampfarhuto lowu heleleke wa ndhawu ya xitlavelo, loko ku nga ri xivumbeko lexi kombisiweke eka 2 1 laha henhla.
Maendlelo yo rhumela xileriso 10 2 b.
Ndlela leyi xileriso xi nga nyikiwaka eka n?wini wa xitlhavelo hilaha swi boxiweke eka Xiyenge xa 10 xa Nawu i ku-
a ku nyiketa n?wini hi xiviri.
b ku posela eka kherefu ya n?wini; kumbe c ku fekisela, ku e-mayila, kumbe ku tirhisa endlelo ra xi-elekitroniki, ku ya ka n?wini ntsena loko dokumente ya masungulo yi ta kota ku rhumeriwa ku nga si hundza 7 wa masiku ya ku rhumela xitiviso.
XIPHEMU XA 11
SWILAVEKO SWA NTSARISO WA SWITLHAVELO SWA NYAMA YO TSHUKA.
Xiyenge xa 11 (a) 
A. Leswi nghenisiweke ni swilaveko swin?wana swa swiyenge
Swilaveko swa nyama yo tshuka ematiko-xikaya.
Loko ku ri karhi ku lemukiwa swilaveko leswi kombetiweke eka Xiphemu xa II B , ku va xitlhavelo xi gireyidiwa tanihi Xitlhavelo xa nyama yo tshuka ematiko-xikaya-
a mpimo wa swinghenisiwa wu nga tluli tiyuniti timbirhi hi siku;
b ndhawu ya xitlhavelo yi fanele yi biyeriwa hi darata leyi nga na nyangwa ku endlela ku lawula manghenelo ya vanhu na swifuwo;
c ndhawu yo rhurhela kumbe ku chichela eka yona swifuwo yi fanele yi endliwa;
d swivala swifanela swi endliwa leswaku swifuwo swi ta hlayiseka ku ya hi ku tsakela ka muofisiri-nkulu wa xifundzha yo karhi eka mhaka yin?wana na yin?wana;
f xi fanele ku va na kamara laha ku halaka ka ngati na ku tsemelela eka yona;
g loko mafasitere ma nga ri na tinghilazi, swiphasa tinhongani swi fanele ku va kona;
h switirhisiwa swo hayeka xifuwo kumbe xiharhi xo lengalengisiwa xi swi fanele ku va kona;
i ndhawu yo fambisa mati ya thyaka yi fanele ku va kona ekusuhi na xitlhavelo-
i ku tirhisa, ku hlantswa na ku hlayisa swa le ndzeni leswi nga laveki;
ii ku khoma swikotlelo leswi nga vaka na khombo ku nga se susiwa;
j timbati tifanela ku va kona-
i laha swifuwo swi nghenaka hi kona exitlhavelweni;
ii laha mitsumbu ya swifuwo kumbe swiharhi na thyaka ro tshuka swi hangalasiwaka kona;
iii rivati leri swifuwo kumbe swiharhi swi nghenaka hi rona exitlhavelweni ri nga tirhisiwa ku humesa loko ku ri ku ntirho wa ku hambanyisa wu herile ka ha ri na nkahi;
iv xikarhi ka kamara ro tsemelela ka rona na ndhawu ya le kusuhi leyi yi nga boxiwa eka ndzimana ya 4 i;
k swi tirhisiwo swo hlamba mavoko swi fanele swi va kona exitlhavelweni;
l xitirhisiwa xo herisa matimba eka xikotlelo ro hlamba mavoko xi fanele ku va kona;
m xihambukelo na ko hlambela swandla swi fanele swi va kona;
n tindhawu to veka eka tona switirhisiwa swa masiku hinkwawo swo tlhavo ti fanele ti va kona;
o mpfampfarhuto wa xitlhavelo wu fanele wu pfumele ku antswisiwa ka ndhawu nkarhi lowu taka;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
p ndhawu ya xigwitsirisi yi fanela yi ringana mpimo wa nyama leyi yi faneleke ku phakeriwa hi masiku na kona ndhawu yo yaleyo a yi fanelanga yi va leyi nga basangiki hi ku ya hi ndzeriso wa mbhasiso lowu amukelekaka eka Muofisiri-nkulu wa xifundzha;
q laha tindhawu ta Swigwitsirisi ti nga riki kona ku endlela ku kambela mpfumelelonyana wa ku hundzisa mintsumbu ya swifuwo kumbe swiharhi exitlhavelweni, switirhisiwa swo tano swi fanele ku lulamisiwa kun?wana hi ku pfumelelana na muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Swilaveko swa switlhavelo swa nyama yo tshuka eka mphakelo wa hansi
Hi ku langutisisa swilaveko leswi nga boxiwa eka Xiphemu xa II B na , ku va xitlhavelo xi nyikiwa xiyimo xa xitlhavelo xa nyama yintsongo yo tshuka-
a mphakelo wa mpimo-nkulu wa tiyuniti ta 20 hi siku wu nga ka wu nga hundziwi, kambe loko muxaka wun?we wu nga dlayiwa hi siku, mpimo-xihenhla wa mphamelo i-
i homu, tihanci kumbe tinguluve ta soseji leti tlulaka 90kg ?20 wa tiyuniti ii nyimpfu kumbe mbuti ? 40 wa tiyuniti; kumbe iii tinguluve 30 wa tiyuniti ntsena loko muofisiri-nkulu wa xifundzha a kumile leswaku nhlayo ya le hansi ya mphakelo leyi yimpimiweke eka xitlhavelo loko ku langutiwile leswaku ndhawu yo veka eka yona, na vaphakeriwa awara yin?wana na yin?wana va va ri kona na switirhisiwa ku katsa ni ndhawu yo hayeka ni yo titimerisa.
b ndhawu ya xitlhavelo yi fanele ku va yi biyeriwile hi darata ku va na nyangwa wa ku nghena na ku huma ka vanhu na swihari kumbe swifuwo;
c switirisiwa swa ku ehlisa swifuwo hi vanhu ku suka eka switleketli swo hambana-hambana;
e tindhawu to koka moya na swivala swifanele ku va leswi ringanaka phakelo wa siku rin?we;
f tindhawu ta le tlhelo laha ku pfariwaka, tlhaveriwaka, halekelaka ngati na ku tsemelelatifanele tiva kona na ku twisisa leswaku tiendleriwile malwangu ku khomana na laha ku fambisiwaka ngati;
g xindhawana xitsongo xo pfalela xifuwo loko xilava ku tlhariwa xifanele ku va kona;
h ndhawu yin?wana yo nghena ya le tlhelo yi fanele ku va kona ku endlela leswaku ku amukeriwa swiharhi leswilavaka ku tlhavina swa xihatla;
i tindhawu to nghena and na switirhisiwa swo pfalela swi fanele swi va kona hiku hambana swa tihomu, tinyimpfu, timbui na tinguluve;
j switirhiswa swa tiketani to haka swifuwo leswi nga yevuriwa na laha ku fambaka ngati swifanele swi va kona;
k ndhawu ya hayeka eka yona yitanele yiva kona;
l laha ku chikelaka kona nyama, laha yi bohiwaka kona, laha ku fambaka ngati na laha yi tsemeleriwaka kona ku fanele ku hambanyisiwa handle ka loko ku tlhaviwa swihari leswi nga hundziki nhungu wa swiphemu hi siku;
m xihaka-nyama xale tlhelo na swhaki swa swihari leswi tlhaviweke na swibye swo chela swona swa swa le ndzeni swifanele ku va kona ku chela nyama leyi yimelaka ku ya kamberi eka xiphemu xa vumbirhi;
n kamara ro veka madzovo, voya, tinhloko, manqina na nyama kumbe swirho leswi nga na khombo kumbe chefu leswi swi yimelaka kuya susiwa handle ka loko swirho leswi susiwa masiku hinkwawo;
o kamara leri ku kamiwaka na ku basisa marhumbu na muhori yi fanela ku va kona;
p tikamara leti vuriweke eka nkatsakanyo wa n o tifaneleti i timfanele tiva tiri etlhelo ti va tikhomanile hile hansi ka kamara ro tsemelelela hi ndlela yo humesa swo karhi; na ii endzhaku ku tona tifaneki tiva na ndhawu yo humesa leswi humesiwaka.
q switimerisi swale tlhelo swi fanele ku va kona ku fambisa mphakelo wa masiku hinkwawo wa ?
i mintsumbu kumbe swihari leswi tlhaviweke na swoswo handle ka loko swoso swi hlantswiwile na ku susiwa eka xitlhavelo hi masiku na kona ku nga heli tiawara ta mune endzhaku ku loko xifuwo xi kanuwile na kambe loko ku rina ndhawu ya le tlhelo ya ku humesa swa le ndzeni yiri kona; na ii swa le ndzeni leswi nga basisiwa handle ka loko thyaka ra le ndzeni ri sukile eka xitlhavelo hi masiku kambe exikarhi ka tiawara ta mune endzhaku ka ku kamiwa naku hluntswiwa.
r laha Swigwitsirisi swi nga riki konaswa ku titimeta nyama leyi nga pasisiwa ku rina swita ndzhaku swaku yifanele yi tsemeleriwa hi swichupachupa eka xitlhavelo, switirhisiwa swi fanele swi lungisa eka ndhawu yin?wana hi ku pfumelekuna no Muofisiri-nkulu wa xifundzha;
s hafu ya ndhawu ya ku humesa na ku hlawuka naku fungha mintsumbu na leswo tshuka swa lendzeni na rwati rifanele ku va kona;
t nyangwa wa Vatirhi wu fanele ku vakona wu tlhela wu va wu mpfampfarhutimile wu ngari waku chela thyaka kumbe ku ri humeso ku endlela leswaku ku pasisiwa kahle, xin?wana ku fanele ku va na xikavhana xo hlambela mavoko, swisibi swo hangalusa thyaka xilo xa ku omisa mavoko, swo hlantswa mabutsu kumbe Magorogoro, xo hlantswa kumbe leswi nga tirhisiwiki, tindhawu timbhirhi ta ku kaku veka leswo basa na swo thyaka;
u kamara ra ku cincela eka rona, ndhawu yo hlumba murhi xihambukelo xikanwe na swo likumba swandla endhawini leyivatirhi va tirhela eka yona exitlhavelweni;
v ndhawu yo dyela eka yona yi fanele ku va na matafula, switulu kumbe mabece swi fanela ku tshama endhawini Vatirhi vo nga ta tshama ka yona, leswaku va nga tshami ehansi kumbe ku pavalala ehansi ku sivelela phahla leyi vatirhaka linyona eka thyaka hi nkarhi wo wisa;
w kamara kumbe ndhawu yo hlayisela eka yona switirhisiwa swa masiku linkwawo / yi fanele ku va kona;
x loko ku ri ku hofisi y ta laveka eka n?winyi, kamara ya le tlhelo yi fanele ku va kona;
y tikamara kumbe switirhisiwa swifanele ku va kona ku endlela leswaku-
i ndhawu yo hlayisela switirhisiwa leswi nga basisiwa na swin?wana na na swin?wana;
ii ku hlantswiwa na ku lungisela switirhisiwa leswi nga rhurhisekaka; na z ndhawu leyi xifambo xo rhwala nyama xi nga ta basisiwa kona.
Swilaveko swa xitlhavelo xa mphakelo wa le henhla wa nyama yo tshuka
Hi ku langutisisa swilaveko leswi boxiweke ka xiphemu xa IIB na , xa xitlhavelo ku va xi katsiwa ka ntlawa wa le henhla wo phakela nyama yo tshuka, xitlhavelo xifanele ?
a ku va na mphakelo wa le henhla lowu muofisiri-nkulu wa xifundzha a nga wu pimaka ku ya hi ntalo wa matshanga, awara yin?wana na yin?wana ku hundzela ni le ka switirhiso ni switirhisiwa leswi yelanaka ku katsa na swivandla swo hayeka ka swona, ndhawu yo titimerisa eka yona na xihlayisi xa thyaka ro tiya na vukulu bya xigwitsirisi;
b xithavelo na ndhawu swi fanele swi endliwile ku hambanyisa ndhawu ya thyaka na yo basa na mintirho;
c ndhawu ya xitlhavelo yi fanele yi biyeriwa ku endlela ku lawula manghenele ya vanhu na swifuwo naswona ku fanele ku va na tiheke to hambana ta mintirho ya swa thyaka na swo basa;
d switirhisiwa na ndhawu ya ku ehlisa swihari hi vanhu hi xiviri ku suka eka timovha hi ku ya hi mintlawa ya kona;
e ndhawu leyi switleketli swa swifuwo swi faneleke swi basisiwa kona endzhaku ku ku ehlisa;
f matshanga ni swivala swi fanele-
i ku kota ku teka mphakelo wa siku rin?we;
ii ku katsa switirisiwa kumbe tindhawu leti hlayisekeke leswaku ku ta kamberiwa swifuwo swo karhi; na iii ku katsa swivala swa le tlhelo swa swifuwo kumbe swiharhio leswi vabyaka, leswi akiweke leswaku thyaka na swihalaki leswi humaka eka swona swi nga koti ku tluleta swivala leswi nga kusuhi na swona, kumbe tiphacisi;
h kamara rifanele kuva kona ku hlayisa leswi nga lavekiki na laha ku bohiwaka kona swifuwo xikanwe na laha ku halakeka kona ngati;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
j nyangwa wa ngenisa wa fanele wu va kona leswaku ku amakeriwa swifuwo leswi swi lava ka ku tlhaviwa hi xihantla;
k ndhawu leyi omeke yi fanele ku va kona ku endlela leswaku loko ku lava bohiwa na ku tlhava swifuwo;
l xilo xa ku hayekela ka xona lexi rhangeluka ku ya dca ndhawu yo tlhavela laha ku hayekiwaka kona na xohayeko la ku ya etlhelo leri n?wana swifanele swi vakoma xikan?we na keteni ya kona;
m kamara ya le tlhelo handle ka le yo tlhavela eka yona yi fanele ku va kona ku kota kutsemelela eka yona;
n kamara ya le tlhelo yi fanele kuva kona ku hluva kumbe ku karapa hi tlhelo ra tinguluve, ku yevula, ku susa min?wali na ku kama ko sungula ka swa le ndzeni swa tinguluve hambi kuri ku hlambisa;
o tikamara ta le tlhelo ti fanele ku va kona ku-
i ku hlayisa nakukhoma madzovo, voya na leswi nga lavekiki ku nga se susiwa kumbe ku kama;
ii ku hlayisa ku khoma tinhloko leti susiweke madzovo xikan?we na manqina.
p kamara laha eka yona malusi ni marhumbu swi kamiwaka ka rona, swi hlantswiwa na ku hlayisiwa ri fanele ku va kona;
q tikamara leti boxiweke eka tindzima ta o na p ma fanele ku-
i va eka tindhawu to hambana naswona ya ri kusuhi ni kamara ro tsemelela nyama ka rona kutani ti va ti khomanile hi le tlhelo ntsena; na ii va na rivanti ra le handle ku kota ku humesiwa minchumu leyi;
r swigwitsirisi swo hambanyisiwa swi fanele ku va kona hi masiku hinkwawo ya mphakelo-
i swa mintsumbu ya swifuwo na thyaka ro tshuka, handle ka loko thyaka ro tshuka ri va ri humesiwa exitlavelweni hi minkarhi hinkwayo kambe hikwalomu ka tiawara ta mune endzhaku ka ku va xifuwo xi va xi kamiwile, naswona loko switirhisiwa swo hambana swo hangalasa swi va kona ku hoax ka swona thyaka ro tshuka; na ii thyaka ka ro tiyelela leri hlantswiweke, handle ka loko thyaka ro tiyela leri hlantswiweke ri va ri susiwa eka xitlhavelo hi minkarhi ni minkarhi kambe ku nga si hela mune wa tiawara endzhaku ko va xifuwo xi kamiwile;
s laha swigwitsirisi ku nga hava leswaku ku ta lulamisiwa mintsumbu leyi ngo hundzisiwanyana exitlhavelweni, switirhisiwa swo tano swi fanele ku lulamisiwa kun?wana hi ku pfumelelana na muofisiri-nkulu wa xifundzha;
t switirhisiwa swo hambanisiwa na tikamara lama hlayisekeke ya vanele ku va kona leswaku-
i hlayisa naku veka nyama leyi nga se tsemeleriwaka na leyi yinga endliwa swiphemu-phemu ku yimela ku ya kamberiwa;
ii ku veka nyama leyi nga se tsemeleriwangiki ku tirhisiwa yi nga se humesiwa exitlhavelweni, kambe loko ku ri ku mphakelo wa kona wu ri ehansi ka 100 wa tiyuniti kumbe minchumu leyi soriwaka ya susiwa hi minkarhi hinkwayo loko ku tlhaviwa kumbe loko Swigwitsirisi swi ri kona swa swirho leswi soriwaka ku tirhisiwa, kamara ro tano a ri laveki; na iii vukona bya swo hlamba swandla, switirhisiwa swo hlatswa magorogoro na malapi leswi tirhisanaka ni kamara leri vuriweke eka ndzimana-ntsongo ya ii eka vanhu lava hlayisa leswi nga lavekiki;
u ndhawu yo humesa yi fanela yi vakona yi, yi vekeriwile nhundzu ?
i ku yi avanyisa hi mune wa swiphemu, ku hlawula na ku fungha mintsunbi na swoso;
ii na rimbati ro humesa leri timbati ta switleketli ti nga ta pfuriwa endzhaku ka ku ehlisa; na iii ku tiyisisa leswaku matitimelelo ya moya a ma hundzi 12oC loko mintsumbu ya swifuwo ni swiharhi yi hlayisiwa ni ku hangalasiwa;
v nyangwa wo nghena wa vatirhi wu fanele ku va kona naswona wu fanele ku tlhela wu endlwile leswaku wu va lowukulu leswaku ku kotiwa ku basiseka na kona wu fanele ku va na swo hlambela swandla, na laha ku nga na xisisibi xo hlamba na swa ku omisa swandla, swo hlantswa magorogoro, lapi ro hayeka loko mutirhi a ri karhi a tirha na tinsimbhi to haka nyama na swo chela leswi nga lavekiki, xikan?we na tindhawu timbirhi ta ku veka leswo basa na swa thyaka;
w kamara yo cincela eka yona, ko hlambeka, xihambuleko na swo hlamba mavoko endhawini ya xitlhavelo, swa vatirhi lava nga exitlhavelweni ni tindhawu timbirhi to veka swo basa na leswo thyaka;
x ndhawu yo dyela eka yona yi fanele yi va kona; ya tindhawu to basa ni to thyaka, ku katsa matafula na switulu kumbe mabenchi na swona swi fanele swi ri eka ndhawu leyi vatirhi va nga ta ka va nga tshami ekumbe ku ku pavalala ehansi kumbe ku thyakisa mphahla ya vona hi misava hi nkarhi wo wisa;
y ndhawu ya hofisi na switirhiso swo hlambela miri swi fanele swi va kona ku endlela leswaku vatirhi va nkambelo wa nyama va oloveriwa;
z ndhawu yo hlayisa switirhisiwa leswi lavekaka masiku hinkwawo eka nghingiriko wo tlhava;
aa switirhisiwa swa hofisi swifanele ku hambanyisiwa na laha ku halakelaka ngati na laha ku tsemeleriwaka nyama kona;
bb kamara ya kahle leyi nga ni nhundzu na switirhisiwa swi fanele ku va kona ku lulamisa switirhisiwa leswi kotekaka ku swi famba-fambisa;
cc kamara kumbe tikamara yo hlayisa switirhisi swo basisa na mafendlele ya fanele ya va kona;
dd swititirhisiwa swi fanele ku va kona ku va ku ta phutseriwa, ku paka na ku panga laha swi faneleke kumbe swi kotekaku;
ee ndhawu ya le tlhelo yo hlayisa swo phutsela hi swona na ku paka yi fanele yi va kona loko ku ri ku hinkwaswo swa vekiwa;
ff mpfumelelo wo nghena laha ku kamberiwaka kona wu fanele wu kotaka;
gg ndhawu leyi switleketli swa nyama swi fanele swi basisina yi fanele ku va kona.
Swilaveko swa mphakelo wa le henhla wa ku tsema lomu ku endliwaka na ku humesa swilo leswi tshoveriweke swi xaviseriwa matiko ya le handle.
Tlhela u vona swinawana swa 33-38
Loko ku ri karhi ku tekeriwa nhlokweni swilaveko leswi vekiweke eka Xiphemu xa II B na , ku vekiwa eka xiyimo xo va ndhawu yo tsemela ku xavisela matiko mambe-
a yi fanele yi ri ndhawu ya mphakelo wa le henhla laha muofisiri-nkulu a pimanyetaka ku ya hi vukulu bya swigwitsirisi swo tamela, vuswikoti byo phamela eka awara yin?wana na yin?wana mayelana ni switirhisiwa kumbe switirhiso leswi nga kona ku katsa na vukulu bya ku titimerisa kumbe xigwitsirisi;
b ndhawu leyi yi fanele yi biyeriwa yi tlhela yi vekeriwa nyangwa ku endlela leswaku ku va na vulawuri bya manghenelo ya vanhu na swiharhi;
c loko nyama yi kongomisiwe ku xavisela vaaki, switirhisiwa kunbe ndhawu yin?wana yi fanele yiva kona hi le tlhelo tani hi xilaveko xa muofisiri-nkulu wa xifundzha;
d tikamara ta kahle ta le tlhelo ti fanele ku va kona leswaku ?
i ku amukeriwa nyama leyi yevuriweke leyi kalaka yi nga se phutseriwa ya ha yimeleke ku tsemiwa;
ii ku amukela nyama leyi nga cheriwa eka nchumu wo karhi leswaku yi ta tsemiwa;
iii ku suswa ka nyama leyi nga phutseriwa kumbe ku pangiwa eka nchumu wo karhi yi yisiwa lomu ku faneleke;
iv ku tsema na ku phutseriwa ka nyama eka moya lowu nga riki ehansi ka 12?C;
v ku paka nyama emaphakitini, ku fungha kumbe ku tsala eka moya lowu nga titimeriki ku fika ehansi ka 12?C;
vi ku endliwa ka tikhathoni tintshwa to paka nyama;
vii ku humesiwa ka nyama leyi nga phutseriwa na ku phakiwa kahle emabokisini eka ku titimela loku ku nga riki ehansi ka 12? C;
viii ku humesiwa ka nyama leyi yevuriweke kambe yi nga se tsemeleriwa na leyi tsemeleriweke eka ku titimela loku nga ri ki ehansi ka 12?C; na ix ku hlantswa na ku chela ka murhi eka switirhisiwa;
e ndhawu ya le tlhelo leyikulu ya switirhiswa yi fanele ku va kona leswaku-
i switirhisiwa swa ku phutsela; na ii switirhisiwa swo paka;
f tindhawu kumbe tikamara ta ku hlayisa switirhisiwa swa masiku hinkwawo swo fana na ?
g Swigwitsirisi swa le tlhelo swi fanele swi va kona ku endlela leswaku-
i mintsumbu ya swifuwo kumbe swiharhi na nyama leyi nga phutseriwangiki;
iii ku khoma nyama leyi nga oma hi ku titimela laha swi lavekaku;
iv ku gandletela nyama leyi omeke loko swi laveka;
h switirhisiwa swo hlamba na swihambukelo swi fanele ku va kona ku lawula tindlela ta ku ya laha nyama yi tsemeriwaka kona ku va ku ri ehansi ka lwangu;
i nyangwa wo nghena wa vatirhi wu fanele ku va kona naswona wu fanele ku vumbiwa wu ri wukulukumba swinene leswaku swi ta kotaka ku basisa kutani wu fanele ku vekeriwa swikotlelo yo hlambela ka wona mavoko, swihlayisa nsipho, switirhiso swo omisa mavoko, swo hlantswa endzhaku ka movha, swo hlantswa tinguvu ni swihako, ni xibye xo rhwala thyaka, ni switirhisiwa swa le tlhelo swi fanele ku va kona swa tindhawu to basa ni to thyaka hi timbirhi ka tona;
j Swidlaya swintsonga-tsongwana leswi nga ni mati eka 82?C swi fanele ku nyikiwa kumbe, tanihi switirhisiwa swin?wana, endlelo ro hlantswa laha xitirhi xo khomiwa hi voko swi hlengeletiwaka minkarhi ni minkarhi kutani swi susiwa switsongwatsongwana eka xitirhisiwa xo karhi xo dlaya switsongwatsongwana swi nga tirhisiwa; ni hi ku twisisa leswaku swidlaya switsongwatsongwana leswi vekiweke ku ta pfuna hi ndlela ya xihatla yi karhi ya ha laveka; naswona k switirhisiwa swo susa na ku lawula nkahelo swi fanele ku va kona.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
B. Swilaveko swa xivumbeko
Swilaveko swa switlhavelo hinkwaswo ku katsa tindhawu letikulu ta ku tsemelela na tiyuniti to titimela ta nhlayiso wa nyama leti nga pfumeleriwa ku phakela na le matikweni mambe.
Tindhawu ti fanele ti va leti nga pfapfarhutiwa, ti akiwa na ku hela naswona ti fanele ti ri ni hinkwaswo switirhisiwa, eka swiyimo swo tanihi leswi naswona ti fanele ku va ti kumeka eka ndhawu leyi eka yona ti nga tirhisiwa hi minkarhi hinkwayo hi xikongomelo lexi hi xona ti nga endleriwa swona, ku va ti ri ni nhundzu leyi hetisekeke ni ku thoriwa-
a handle ko va ku vangiwa hasahasa ya rihanyu; na b hi maendlelo ma n?wana lama hi wona nyama-
i yi nga hlayiseka yi va leyi nga tenga etindhawini leti naswona ni switirhisiwa eka tindhawu leti; na ii yi va leyi hlayisekeke hi matirhele ya kahle leswaku yi nga pfilunganyiwi hi switsotso na, chefu, mimoya yo ka yi nga ri kahle, nkahelo, ku nuwa, musi makala ritshuri, mberha, switsotswana, na swin?wana na swin?wana swa nyama, swithyakisi swin?wana swa moya.
Tindhawu
 Tindhawu hinkwato tifanele ku voniwa leswaku ti hava ritshuri kumbe ndzhope.
Ku fanele ku voniwa leswaku swilo swo hunguta mati lawa ya taka hi matimba swi kona.
Ndhawu ya xitlhavelo yi fanele yi va yi akeleriwile endlelo ro koka mati leswaku ku ta cukumetiwa thyaka na leswi nga lavekeki;
Tindhawu leti switleketli swa swifuwo swi faneleke swi ehlisa, ku rhwala, ku amukela na ku humesa nyama ti fanele ti va leti nga semendheriwa, ku kokiwa mati na ku fuleriwa.
Ku tsemakanya ka nkhuluko
Tindhawu na miako swi fanele ku va swi endleriwile ku vona leswaku -
a tindhawu to basa na ta thyaka na mintirho swi tshamile ku hambana;
b ku nga vi na ku tsemakanya ka nkhuluko exikarhi ka mintirho leyi nga eka ndhawu yo basa na ya thyaka;
c leswi nga lavikiki kumbe leswi nga na khombo swi kota ku suseka hi ku olova hi masiku hinkwawo eka tindhawu leti eka tona swa kahle swi vekiwaka la tona; na d nyama leyi nga yimela ku ya kamberiwa yi hlayisiweke na ku kamberiwa handle ko hlanganisiwi na leyi nga pasisiwa.
Swilaveko swa le ndzeni swa miako ni le tikamareni.
Exitlhavelweni laha nyama na swin?wana swo huma eka swifuwo kumbe swiharhi swi vekiwaka kona na swihambukelo, tikamara yo cincela na switirhisiwa swo dyela -
a tikamara hinkwawo a ma vi lamakulu tanihi loko ma nga kanganyisi swa rihanyu;
b timbala na switupi swi fanele swi -
i va kahle, swi ni ntlhontlho, ku alana na ku ambala ni nkurhe naswona ti nga rheti; na ii pfumaleka ku phemeka-phemeka na ku pfuleka-pfuleka.
c mavumbelo ya ku kokiwa ka mati ya rivala na ku aka?
i ku vona leswaku rivala ri le henhla ka mpimo lowu nga riki ehansi ka 1:60 ku fikela eka timpompi ta le hansi na magoji ya tona.
ii ku vona leswaku tindlela ta tiphayiphi to humesa thyaka ku suka eka ndhawu yo basa ku ya eka ya thyaka iii ri fanele ku va leri tindlela ta tiphayiphi to koka mati ti va ti olovile, ti ntlhontlha, ti hlantsweka naswona ti nyikiwa nkarhato kumbe nsirhelelo; na iv ri fanele ku nyika minkhulukiso hinkwayo ya mati yo nghenisa swisirhelelo leswi tiyeke ku katsa ni switirhisiwa swo sirhelela ku fikelela risema ra mintungu na swo nyangatsa ku va swi nghena eka xitlhavelo;
d makhumba ya le ndzeni enhansi, yo hambanisa tikamara, timhandze leti nga le ndzeni swi fanele ku ?
i ku va swi olova kahle, ku ka swi nga namarheli, swi hlantsweka swi tlhela swi ri na muhlovo wo vonakala;
ii swi va swi rhendzerile erivaleni ku ya ekhumbini, ku katsa na ku suka khumbini ku ya ekhumbini, emahandzeni ku ringana mpimo-ntsongo wa 50 mm; na iii ku rendzela ehenhla hi tlhelo ra makhumbi na na ku tsema tikamara lama nga hava kuleha swa ku ya fika ehenhla ka silinga;
e vundzeni bya swivumbeko swa lwangu, byi fanele byi ri lebyi byo olova, byi koka mahlo, muhlovo wo khanya na ku hlantsweka;
f timbati na mafuramu ya timbati swi fanele swi va kahle, swi nga namarheli, swi nga pfumeleri ku nghena ka switsotswana, swi voningela na ku va swi nga heriseki hi ku olova;
g minyangwa yo nghena ya vatirhi yi fanela ku va mavanti yo kota ku tipfala, yi tlhela yi va ni ndhawu yo hlambela ka yona swandla, swo hlantswa magorogoro na miceka yo hlantswa na swihako swa miceka;
h ndhawu leyi ku humaka swilo, laha yi lavekaka yi fanele yi va yi ri enkoveni ku ya laha leswa thyaka swi fambaka hi kona, naswona ku va na swipfalu leswi swi tipfalaka laha swi kotekaku;
i maphayipi yo halata mati ya fanele ?
i ya olova kahle, ya va na muhlovo wo vonakala na ku alana na nkurhe;
ii ya pfulekile ku ringana kwalomu ka 300mm ehenhla ka xitupi;
iii ya kota ku basiseka na ku fikelela mati hinkwako eku leheni ka wona;
iv ya hambanile ku endlela nyama, minchumu leyi nga dyekeki na minchumu leyi yirisiwaka, ku ya hi nandzelelano wa swona;
j mafasitere -
i ya fanele ya vonikela, ya nga pfumeleri ku fayeke hi mimirhi leyi tirhisiwaka hambi ku ri mafuremi ya kona, na kambe ya fanele ku va na tinghilazi;
ii ya fanele ku vekeriwa na tisefo to sivela tinhongana loko ya pfuriwa leswaku ya nghenisa moya;
iii ya fanele ku va na xitupinyana xo petseka ku ringana 450; na iv ma nga pfuriwi loko ma hlangana ni tindhawu to basa no thyaka;
k hinkwato tindhawu to tirhela eka tona ti fanele ?
i ti nghenisa moya kahle; kutani ii ti fanele ku va na mavoni yo tiendlela kumbe ya ntumbuluko eka mpimo wa mavoningelo ya ?
aa 540 Lux laha nyama yi kamberiwaka kona; na bb 220 Lux eka tindhawu to tirhelo ka tona;
l hinkwaswo swa ku vekela timboni swi fanele ku swi endliwile kahle ku va na swo pfala kumbe swo swi sirhelela;
m hinkwaswo switirhisiwa swa gezi swi fanele ku va swi nga ngheni hi mati; na n hinkwaswo leswi nga ekhumbini, swivumbeko na swo vekeriwa swi fanele swi va na ku lemuka ku ringana kwalomu ka 50mm ku suka ekhumbini.
 Xitirhisiwa ?
a xi fanele xi nga nkurhi hi ku olova naswona xi fanele xi ri hava ku nghenelela hi mimirhi naswona xi nga thyakisa nyama;
b xi va na matshaku lama oloveke, ya nga namarheli, naswona ma ri hava mimbhovo, ku mbhandzukela na tikhona to tlhava, naswona ti fanele ti dlayiwa switsongwatsongwana; na c xi nga tluleti nyama hi swiolovisi swo fana na oyili.
swibye leswi tirhisiwaka ku chela nyama swi fanele ku fambisana ni xinawana-ntsongo xa naswona loko matlhelo ni matshaku swi vumbiwa swi ri ni mimbhovo swi fanele ku kunguhatiwa hi ndlela leyi hi yona nyama yi nga ka yi nga humeli handle hi mimbhovo kumbe kumbe ku khumbana ni le hansi erivaleni.
Swilaveko swa swihambukelo na tikamara ya ku cinca eka wona.
 Swihambukelo na laha ku tsakamiseriwaka kona swi fanele swi hambanisiwa na kamara ro cincela naswona swi ri ni minyangwa yo hambana ku suka eka kamara ro cincela.
Swihambukelo hinkwaswo swi fanele swi va na swilo swa ku khoma maphepha ya xihambukelo xikan?we na wona maphepha ya kona, baxikotlelo yo hlambela mavoko eka wona, swi humesa xisibi leswi nga ni swihalaki swo susa switsongwatsongwana ni switirhisiwa swo omisa swandla.
Tikamara yo cincela eka wona na swihambukelo a swi fanelanga ku va na minyangwa leyi kongomaneke na laha ku nga na nyama.
Vatirhi va fanele ku nyikiwa tilokhari ta swiambalo laha va nga ta veka swiambalo swa vona vini ku hambana ni swiambalo swa nsirhelelo, ku tiyisisa leswaku swiambalo swa vona vini ni swiambalo swo basa swa nsirhelelo swo tirha hi swona a swi hlangani.
Vatirhi va fanele ku va na switirhisiwa swa le tlhelo swo sivela tinhongana leswi eka swona va hlayisaka swakudya.
Swidlaya switsongwatsongwana
1. Swidlaya switsongwatsongwana swi fanele ku va kona leswaku swi fikeleriwa naswona swi fanele-
a swi vekiwa eka ndhawu leyi ku tsemeleriwaka kona naswona kwalomu ka timitara tinharhu to tirhelo eka tona, ekusuhi swinene ni swikotlelo yo hlambela swandla emakamarini ni le ka tindhawu leti ka tona -
i ku tlhaviwaka kona swifuwo;
iii laha minchumu leyi yirisiweke yi hlayisiwaka kona; kumbe iv laha hi tlhelo rin?wana nyama yi hlayisiwaka kona;
b swi fanele swi nga koteki leswaku swi nkurha ni ku kota ku va na switirhiso kumbe switirhisiwa swa mavoko loko ku dlayiwa switsongwatsongwana, swo tani hi swo tsemelela na tisahu, ku ringana mpimo wa le hansi wa ku titimeta wa 82oC hi nkarhi wo dlaya; naswona c swi fanele ku va na timbhovo, ku kota ku khulukeleka na le handle naswona ku ri ni ku ntsongeka ku hundza hi le hansi ka tiphayiphi ku kongomo sistimi yo koka mati leyi pfariweke kumbe ku nghena eka ndlela leyi pfulekeke, kambe ku kokiwa ko tani ka mati ku nga ka ku nga ri na ku khuluka ehenhla ka rivala ku ya tsemakanya tindhawu laha ku nga na thirafiki.
Matirhele man?wana yo dlaya switsongwatsongwana ya fanele ya va lama ya nga pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Tindyelo to hlambela swandla
Swikotlelo swo hlamela swandla swi fanele ku fikeleleka naswona swi fanele ku-
a vekeriwa eka tindhawu to tsemelela ka tona nyama naswona kwalomu ka ku ringana timitara tinharhu ta switici swo tirhelo eka swona eka tikamara ni tindhawu laha-
v ku tlhaviwaka kona swifuwo;
vi mintsumbu ya swifuwo, nyama na swoso leswi nga yimela ku kamberiwa;
vii laha minchumu leyi yirisiweke yi hlayisiwaka kona; kumbe viii laha hi tlhelo rin?wana nyama yi hlayisiwaka kona;
b ku ka swi nga nkurhi;
c leswi nyikiwaka swi ri ni timpompi kumbe swipayiphi leti nga pfuriwiki hi mavoko kumbe swikokola d swi hangalasiwa ni mati yo tsustuma lama kufumelaka ma nga ri ki hansi ka 40?C;
e swi fanele ku va na timbhovo, ku kota ku khulukeleka na le handle naswona ku ri ni ku ntsongeka ku hundza hi le hansi ka tiphayiphi ku kongomo sistimi yo koka mati leyi pfariweke kumbe ku nghena eka ndlela leyi pfulekeke, kambe ku kokiwa ko tani ka mati ku nga ka ku nga ri na ku khuluka ehenhla ka rivala ku ya tsemakanya tindhawu laha ku nga na thirafiki.
f vekeriwa xisibi xo halaka lexi tlunyaka switsongwatsongwana xa ku xikhoma ku katsa na switirhisiwa swo omisa swandla, handle ka loko ku omisa swandla swi nga ri swa nkoka eka ndhawu leyi xikotlela xi nga kona.
Fasikoti eka tikhabinete to hlantswela
Fasikoti eka tikhabinete to hlantswela, ya laveka eka switlhavelo swa mphakelo wa le hansi ni wa le henhla, yi fanele ku vekeriwa ekusuhi ni switici swa ntirho naswona swi fanele ku vumbiwa tano tanihi hi ku va swi tamela ku tsakamisa ku suka eka vatirhi lava hlantswaka tifasikoti ta vona loko va ri karhi va ti ambala naswona va fanele ku koka mati ku suka eka endlelo ro koka mati.
Mphakelo wa mati
 Mati ya fanele ku va ehansi ka tshikelelo, naswona ma fanele ku fambisana na Class II ku ya hi xipimelo xa SANS 241 xo nwa mati.
Matlhelo ya laha ku nga ni mati ya fanele ya nyikiwa na -
a mati yo titimela;
b mati ya le hansi ka 40?C naswona ya averiwile tiphayiphi ku va ku basisiwa tindhawu hinkwato ta xitlhavelo, naswona c tinjara ta phayiphi leti hlayisaka tiphayiphi kule ni rivala handle ka tiphayiphi leti to yima nthonsi ti va ti nyikiwile..
Swibye swo chela leswi nga na khombo, leswi nga lulamangiki na minchumu ya thyaka.
 Swibye leswi nga lo yiviwa na leswi nga pfumeleliki ku pfutisa leswi vekeriweke tintambhu , swi fambisanaka ni nawu wa 14, swi fanele ku nyikiwa ku hlayisa ni ku fambisa minchumu leyi yirisiweke naswona yi fanele ku kombetiwa hi ku tsala ?CONDEMED? .
Swibye leswi swi fanele ku va kona ku hlengeleta na ku khoma minchumu leyi nga dyiwiki ku kala yi ya cukumetiwa.
Switirhisiwa eka ku hlengeleta na ku khoma ngati ku nga si cukumetiwa swi fanele ku nyiketiwa.
Swibye swo chela thyaka hinkwaro swi faneke ku va kona eka matlhelo yo hambana-hambana eka ndhawu yaleyo.
Tindhawu leti thyaka kumbe swibye swo khoma thyaka swi vekiwaka kona ku nga si susiwa swi fanele ku tiyiseka, lawuriwa na ku mphomiso naswona swibye swi fanele ku pfariwa kumbe swi huleriwa tintambhu to hulela to tiya swinene.
Swilaveko swo engetelela swa mphakelo wa le hansi na le henhla wa switlhavelo swa nyama yo tshuka
Tindhawu ta ku ehlisela eka tona (Tlhela u vona na nawu wa 66)
Tindhawu ta ku ehlisa, leti fambafambaka kumbe leti yimeke ndhawu yin?we-
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
a ti fanele ku va tiakekile leswaku ku ta papalatiwa tinghozi ta ku vaviseka ka swifuwo hinkarhi wo swi ehlisa naswona ti nyika tindhawu ta kahle leti tshembekeke ta ku kondletela ku famba-famba ka swifuwo loku nga hava swirhalanganyi;
b a ti fanelangi ku va ti ri ni swindla swo pfuleka exikarhi ka ndhawu yo ehlisela eka yona ni movha yo tleketla hi yona;
c ti fanele ti va ti lehile ku ringanana na movha leyi tirhisiwaka;
d ti fanele ku va na mintila yo komba ndlela;
e ti fanele ku va na rivala ro hetiseka ro hava ku rheta hi minkarhi hinkwayo eka xitupi lexi nga hundziki 20?;
f ti nga vi na tindhawu to tlhava emakumu, kumbe swin?wana leswi nga vangaka ku vaviseka;
g ti fanele ku va na gezi ro kala ri nga ri ra ntumbuluko leri ringaneleke loko swifuwo swi va swi ehlisiwa nivusiku.
Tindhawu to bohela eka tona na swivala [Tlhela u vona swinawana swa 67,68]
Swivala na tindhawu to bohela eka tona -
a swi nga vi kusuhi ku tlula tsevu wa timitara ku suka , naswona swi nga vi kusuhi ku tlula, xitlhavelo;
b swi fanele swi akekile kahle ku kota ku basiseka, ku fanele ku ri hava minchumu yo namarhela na swona xi fanele ku tshama nkarhi wo leha xi nga se onhaka;
c ku akiwa kahle leswaku ku nga vi na ku vaviseka ka swiharhi;
d swi fanele ku va na matlhelo lama nga ri ki ehansi ka 1.8m hi ku leha ku endlela leswaku tihomu na tihanci na mitara yin?we eka tinyimfu, timbuti na tinguluve;
e swi fanele ku va na timbala ta nkarhi hinkwawo leti lawuliwaka na ku mphomiso;
f swi fanele ku va swi akiwile ku nyika swifunengeti swo pfumaleka ku rheta swa timbala na mphomiso;
g swi fanele ku akeriwa tiheke leti nga anama ku ringana mpimo-xihansi wa 800 mm ta tinyimpfu, timbuti, swirhodyana ni tinguluve na 1800 mm ta tihomu na tihanci;
h swi fanele ku fuleriwa laha tinguluve na tinyimpfu kumbe timbuti swi nga ta hlayisiwa kona;
i swi fanele ku vekeriwa swifafazeri swa mati yo titimela ma ta tirhisiwa hi tinguluve;
j swi fanele ku akeriwa musele wa mati wo leha ku ya henhla ku ringana 900mm ku tirhisa hi tihomu na tihenci na 300 mm ku tirhisa hi tinyimfu, timbuti kumbe tinguluve kambe swo n?wela mati swa tinguluve;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
k swi fanele ku va na xilepe xo kota ku phomisa quva ri nga si susiwa handle ka loko quva ri susiwa xikan?we ri yisiwa egolonyini;
l swi fanele ku nyikiwa matlhelo yo hlantsweka, tiphayiphi na minselo; na m swi fanele ku tirhisiwa ku hambnyisa swin?wana swifuwo leswi ehleketeleriweke leswaku hi ku engetela leswi nga laha henhla ku ni makhumbi lawa ya tiyeke na heke naswona a swi fanelangi ku va na mphomiso ku tlulerisa eka swivala leswin?wana kumbe ku vanga nghozi yin?wana na yin?wana ya ku vanga khombo.
Ku phamela swifuwo
Laha swifuwo swi phameriwaka kona etshangeni kumbe exivaleni -
a ku fanele ku va na furhu, kumbe swakudya leswi kotaka ku suseka;
b furhu ri fanele ri nga khumbi ehansi; naswona c swakudya swi fanele ku vekiwa eka kamara ya ku hlayisa laha ku nga ngheniki swihadyana, ngopfu loko swakudya swi vekiwa endhawini yaleyo.
Vuanami bya xivala
 Nhlayo ya swifuwo eka xivala xin?we yi fanele ku pimiwa leswaku ku ta pfumeleriwa mpimo-ntsongo wa ndhawu ya rivala wa a 1.75m? hi tihomu kumbe tihanci b 0.75m? hi nguluve leyi tikaka, kumbe xirhodyana; na c 0.50m? hi nguluve leyintsongonyana, nyimpfu na mbuti.
Swivala swi fanele swi va na switiviso leswi hetisekeke leswi kombisaka vuanami bya muxaka wun?wna na wun?wana wa xivala.
Tiphacisi ta swivala [Tlhela u vona nawu wa 69]
Tiphacisi eswivaleni -
a ti fanele ku va na timbala ta nkarhi hinkwawo leti nga sirheleleka na mphomiso hi ndlela leyi faneleke ku pfumelela ku fambafamba ka swifuwo hi ku olova;
b ti fanele ku akiwa kahle ku endlela leswaku ku ri hava ku rheta ka rivala na xisirheleli xa mphomiso;
c ti nga vi ehansi ka 1.8m hi ku anama eka tihomu, tihanci na 1.0m eka tinyimpfu, timbuti na tinguluve;
Swiparako na ndhawu ya matsambu
 Swiparako na mintsutsumo swi fanele ku hlayisiwa kahle ni ku tshikiwa swi nga sirheriwi hi switirhisiwa swo kala swi nga khomananga;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
ku akiwa kahle ku endlela leswaku ku ri hava ku rheta ka rivala na xisirheleli xa mphomiso.
Swiparako swo lusa swifuwo exikarhi ka swivala ni ndhawu yo risela ka yona swi fanele ku va na vuanami bya le ndzeni lebyi nga tluleki 0.9m.
Swiparako swi fanele ku kunguhatiwa hi ndlela leyi hi yona xivala xo saseka a xi vonakala ku suka eka xiparako kumbe eka matshanga.
Xiphemu xa xiparako kumbe ntsuntsumo lexi yisaka eka bokisi lero saseka xi fanele ku va ni matlhelo lama tiyeke.
Ku tshena, vutlakuli na ku halaka ka ngati [Tlhela u vona na swinawana swa 72;73,74,75]
1. Ku va vanhu va kota ku lawula tinxaka hinkwato hi ku hatlisa ku nga tsheniwa ku fanele leswaku ku nyikiwa-
a bokisi ro koka mahlo , leri amukeriweke hi muofisiri-nkulu wa rixaka, ku lawula tihomu na tihanci;
b xivala xo lawula xa kwalomu ka 2m x2m kumbe, ngopfu, xivala lexi nga tala xi nga na heke ro kondletela hi rona hunguto wa ndhawu ya rivala ra tinyimpfu, timbuti na tinguluve;
c xivala xa ku lawula kumbe bokisi ro koka mahlo ri fanele ku nyikiwa ku endlela tinguluve letikulu, to karhata na tinguluve ta matsune; na d swin?wana na swin?wana swa vulawuri leswi pfumeleriweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Ku tshena swifuwo ku fanele ku va na -
a xo tshena lexi nga xa xivumbeko xa bawuti;
b switirhisiwa swa gezi;
c xitirhisiwa xin?wana na xin?wana lexi nga pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu
Switirhiswa swo tshena swifanele swi vekiwa endhawini leyi vonakaka eka ndhawu leyi ku tirheriwaka eka yona.
Switirhisiwa swi fanele ku va kona ku boha swifuwo leswi nga tsheniwa swi va endhawini yin?we, ku ya halaka ngati.
Switirhisiwa swo hlangeleta ngati eka swibye leswi nga na swipfalu swi nga se susiwa ni ku cukumetiwa swi fanela swi va kona.
Mpimo ntsengo wo pfumelela mintila ni switirhisiwa eka tindhawu ta nkhuluko wa ngati-
a eka ku halaka ka ngati ya tihomu, ku suka eka mintila ku ya exitupini hi tlhelo ra 2.3 m;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
b eka tinyimpfu leti halakaka ngati ku suka eka mintila ku yaexitupini i 2.3m;
Tindhawu to tsemelela no kama swa le ndzeni
1. Mpimo wa ku basisa mintila na switirhisiwa eka tindhawu to tsemelela eka tona wu fanele-
a eka tihomu, kusuka emitileni ku ya exitupini i 304m; na b eka tinyimpfu ku tsemelela ku suka eka mintila ku ya exitupini i 2.2m
Ku susiwa exikarhi ka switirhisiwa na swo tsemelela eka minkarhi hinkwayo leswaku swifuwo leswi yevuriweke kambe swi nga se tseweleriwa swi nga khubhani na mathulusu hi 1000m ku suka emakhumbani.
Swo hala leswi tshamaka endhawini ya leyo hi minkarhi hinkwayo khumbi ri fanele ri va 400 mm ku suka ekhumbini na nyama leyi nga hayekiwa hi swo haka a yi fanelanga yi khumbha khumba kumbe xitupi.
Swo hayeka swi va 700mm ku suka eka tikholomo, etlhelo ka khumba kumbe laha nyama yi faneleke yi hundza hi kona.
Ndhawu leyi ku tlhaveriwaka eka yona na laha ku tsemeleriwaka kona hi ku ya hi ku hambana-hambana swi fanele swi va kona eka xitlhavelo loko ku tlhaviwa swifuwo swo hambana hi mixaka hi nkarhi wun?we.
Ku karapiwa ka tinguluve, ku katsa na ku hetisiwa na ku kamiwa ka swa le ndzeni ro sungula swi nga endliwa laha nguluve yi karapiwaka kona.
Switirhisiwa swa nkambelo wa nyama
1. Swibye, swo khoma na tindhawu lomu yi hundzaka hi kona na xitirhisiwa xin?wana lexi laveka hi nkarhi wo kambela nyama swi fanela swi va kona exitlhavelweni.
Swo fungha, swo sirhelela ku halaka na swibye swo khiyeka kumbe switirhisiwa swin'wana leswi tirhisiwaka ku hlayisa kumbe ku khoma minchumu leyi soriwaka kumbe leyi nga dyiwiki ku nga si susiwa, swi fanele ku nyikiwa..
Swigwitsirisi
1. Swigwitsirisi swi fanele swi va kona ku ko ta ku hlayisa mphakelo wa ntlhavo wa siku na siku.
Mpimo-ntsongo wa ku pasisa swigwitsirisi na swo titimerisa-
a ku titimerisa tihomu na tihanci kumbe tinyimpfu kumbe timbuti eka ntehe ni tintambhu leti engeteleriweke, yi va 1000 mm ku suka ekhumbini na 900mm ku suka laha ku cikinyaka nyama leyi nga susiwa tsena swa le ndzeni, hloko na manqina.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
b eka tinyimpfu, timbuti na tinguluve, loko swi hayekiwile ku hambana i 330mm ku suka ekhumbini na le xikarhi ka swilo swo haka, na mintila.
Ku hayekiwa ka swifuwo swi fanele swi va leswi endleriweke ku kala ku nga khumbani ka mintsumbu na le matlhelo ku fanele ku va 660mm hi ku leha ku ya hi xiphemu.
Tindhawu to layichela
Tindhawu to layichela ti fanele ti va ti endleriwile ku kota ku-
a endla tikotara; ku forisa na ku layicha mintsumbu;
b ku hlangeleta na vutleketli, ku ri karhi ku papalatiwa ntsemakanyo kumbe nkhuluko wa nkwetlembetano, wa swihako swo tirhisiwa swo songasonga ku ya eka xitirhisiwa xo lahlela thyaka;
c ku dlaya switsongwatsongwana swa tisahu na switirhisiwa swin'wana na swin'wana swo tsema nyama
C. Vufambisi bya mbhasiso wa mintirho ya swa rihanyu ni timhaka leti fambelanaka
Ku hlayisiwa ka swa le ndzeni
Swa le ndzeni leswo tshuka
1. Swa le ndzeni leswo tshuka swi fanele leswaku swi basiswa hi mati lama khulukaka, swi hayekiwa hi swo hayeka kumbe ku cheriwa eka swibye na ku titimetiwa eka swa le ndzeni leswi swo tshuka kumbe xigwitsirisi xa ntsumbu, ku ya fikelela ku titimela loku nga ka nkoka ka le hansi ka 7?C exikarhi ka 16 wa tiawara, kumbe swi lava ku titimetiwa eka xitlhavelo loko swi humesiwa hi minkarhi hinkwayo, kambe ku ri hava ku pfumelela leswaku mbhasiso wu nga ha fambi swona hi ku ya hi leswi muofisiri-nkulu a pimiseke swona na swin?wana swi ta ndzhaku loko ku humesiwa nyama.
Nyama yo tshuka ya le ndzeni a yi vekiwi kumbe ku khomana na leswi se swi nga basisiwa.
Ku hambanyisiwa ku n?wana ka ku tsemelela, ku paka ka nyama yo tshuka ya le ndzeni eka tikamara to hambana.
Laha swa le ndzeni swo tshuka swi pakiweke eka tikhathoni, eka swibye kumbe ka tipulasitiki leswaku swi ta humesiwa swi titimetiwa na ku omisiwa -
a swi fanele swi endliwa eka tindhawu to hambana na switirhisiwa swi fanele swi va kona eka ntirho lowu;
b tindhawu to hlayisa swo chela nyama leswi nga se cheriwaka nchumu swa siku ti fanele ku va ti va kona;
c swo hlayisela nyama leswikulu swi fanele swi va kona ku veka na swo pakela ka swona;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Swa le ndzeni leswi nga cheriwa eka tikhathoni a swi vekiwi eka xo titimerisa xin?we na nyama leyi n?wana
Ku hlantswiwa ka swa le ndzeni leswo tiyelela
1. Muhori kumbe swa le ndzeni leswi swo tiyelela swi fanele swi susiwa eka ndhawu ya ku tsemelela na ku paka eka kamara ya swa le ndzeni, endzhaku ka ku pasisiwa, laha muhori na marhumbu swi fanele ?
a ku hambanyisiwa na ku kamiwa swa ka le ndzeni;
b ku hlantswiwa hi mati lama khulukaku; na c swo haka leswi hayekiweke ku kufumerisa na ku omisa ku nga se titimerisiwa na loko ku ri karhi ku tirhiwa.
switirhisiwa swi fanele swi va kona swo kala muhori na marhumbu leswi faneleke swi endliwa hi minkarhi hinkwayo.
Laha muhori na marhumbu swi hlantswiweke swi tlhela swi cheriwa eka swibye, na tipulasitiki loko swi lava ku humesiwa, ku vanga ku titimerisa na ku gwitsirisa, ndhawu yo hlayisa leswi nga basa swa tibeke na swibye leswi tisiwaka hi minkarhi hinkwayo swi fanele ku va kona.
Swa le ndzeni leswi dyiwaka swi nga basisiwa swi fanele swi hlayisiwa eka ndhawu yo tititmela eka ku titimela loku nga hundzuki 2?C, kambe swi lava ku titimetiwa eka xitlhavelo loko swi humesiwa masiku hinkwawo ku ya eka switirhisiwa swo titimerisa, ku ringanyeta ka kona swi nga onhi mimpimo ya rihanyu naswona ku fanele ku pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Ku basisa swa le ndzeni leswo tiyela
1. Matirhele ku katsa na switirhisiwa leswi tirhisiwaka ku basisa swa le ndzeni swi fanele ku amukeriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Kamara leyi nga yikulu swinene naswona leyi yi nga lulamisiwa leswaku rihanyu ra nghingiriko ri tiyisisiwa, ri fanele ku nyiketiwa leswaku ku ta basisa muhori
Swibye swa le tlhelo swi fanele ku va kona leswaku muhori lowu nga se kamiwaka na lowu wu nga basisiwa.
Swa le ndzeni leswi nga basisiwa swi fanele ku hambanyisiwa endzhaku ka ku basisa
Tikamara yo hambanyisiwa ya fanele ku nyikiwa leswaku-
a ku hluviwa manqina ya tihomu na tinhloko ta tinympfu na milenge; na b ku susa dzovo, ku susa nyama na ku tsemelela tinhloko na ku vekiwa ka byongo.
Laha ku nga cheriwa eswibyeni leswi nga basisiwa ku yimela ku humesiwa, ku vanga ku titimerisa na ku titimerisa -
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
a swi nga endliwa etlhelo na switirhisiwa swi fanele ku va kona eka ntirho lowu;.
b ndhawu yo hlayisa swibye na tibeke leswi tirhisiwaka hi masiku yi fanele ku va kona.
Laha ku pakiweke swa le ndzeni eswibyeni na le tibegeni ta tipulasitiki leswi yimeleke ku humesiwa, ku vanga ku titimerisa na ku titimerisa a swi nga endliwa ntsena eka kamara ya le tlhelo na kona swi tirhisiwa swi fanela ku va kona eka ntirho lowu;
b ndhawu yo hlayisa tibeke na swibye swo chela nyama leswi tirhisiwaka hi masiku hinkwawo, yi fanele ku va kona.
Swa le ndzeni leswi basisiweke na nyama ya nhloko swi fanele ku hlayisiwa eka ndhawu yo titimela leyi nga titimeliki ku hundza ku susa 2?C, kumbe swi lava ku titimetiwa eka xitlhavelo loko ku ri ku ku humesiwa i mhaka ya masiku hinkwawo, ku tlhela ku voniwa leswaku mpimo wa mbhasiso lowu pasisiweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Tindlela to tsemelela hi tona eka tindhawu to tsemelela eka tona leswaku ku ta xaviseriwa matiko mambe [Tlhela u vona Nawu wa 7]
 Ku fanele leswaku ku va mintsumbu ntsena kumbe nyama leyi nga kamberiwa naswona yi tlhele yi hundzisiwa yi nga yisiwa ku ya tsemeleriwa.
Loko mintsumbu ni nyama swi amukeriwa ku huma eka xihlovo xin?wana handle ka xitlhavelo eka ndhawu, mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku xopelela a tiyisisa leswaku-
a maPheji yo komba vundhawu lebyi nyama yo tano yi sukaka ka yona ya fanele ku va kona;
b ku komba leswaku yi kamberiwile na kona nyama yi pasisiwile; na c leswaku mpimo wa matitimelelo wu landzekerile na leswaku mpimonkulu wa ku titimela i 7?C kumbe ehansi ka yona.
Nyama hinkwayo leyi yisiwaka ku ya tsemeleriwe yi fanele yi va leyi tengeke.
Ku hava nyama leyi kombaka ku onhaka yi nga ta tsemiwa.
Mukamberi loyi a nga tsarisiwa a nga kombela leswaku nyama leyi nga phutseriwa yi kambisisiwa, na kona a nga kombela leswaku yi phutseriwa.
Ku hlayisa na ku veka ka kahle ka nyama ku fanele ku landzeleriwa ku sivela ku hlangana, ku tlherisiwa laha yi hundzela na ku sivela ku tala ndhawu yin?we eka xiyimo na xin?wana xa ntirho wolowo.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Ku tsemelela
 Ku tsemelela hinkwako, ku sila kumbe ku gandletela swi fanele ku lulamisiwa leswaku rihanyu eka nghingiriko hinkwawo ri tshama ri hlayisekile.
Marhambu lawa ma humeke loko ku ri karhi ku tsemeleriwa ma fanele ma susiwa minkarhi hinkwayo ma yisiwa eka kamara ya kahle kumbe ma cheriwa eka xibye lexi nyikiweke hi xikongomelo lexi.
Nyama leyi humaka yi suka eka ku tsemelela kutani yi kumeka yi nga ringanelekanga ku va yi dyiwa hi munhu kumbe xiharhi yi fanele ku hlengeletiwa yi nghenisiwa eka swibye leswi faneleke swo funghiwa kumbe switirhisiwa kutani yi susiwa ku suka eka ndhawu ya leyo ku ya hi Xiphemu xa VIII.
Handle ka xinawana wa 36 2, nyama yi nga tsemiwa loko yi ri karhi yi kufumela loko -
a nyama yi hundzisiwa ku suka eka kamara ro yevula ku ya eka kamara ro tsemelela eka nghingiriko wun?we, laha kamara ro tsemelela ri nga eka muako wun?we kumbe eka ndhawu yin?we ni kamara ro yevulela eka rona;
b ku tsemelela ku endliwa hi xihatla loko nyama yi hundzisiwa;
c nyama leyi nga tsemeleriwa ya horisiwa na ku titimerisiwa ku nga se hela awara.
d maendlele lawa ma endliwa hi ku landza pfumelelo wa muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Ku phutseriwa ka nyama
 Switirhisiwa swo phutsela a swi fanelanga ku vekiwa ekamarini ro tsemelela swi tele swinene ku tlurisa xilaveko xa siku na siku, naswona swi fanele ku vekiwa ni ku hlayiseka tanihi ku va swi ta hlayiseka eka xiyimo xo basa swinene ku fikela ka nkarhi lowu swi tirhisiwaka.
Nyama leyi yi nga humelerisiwa erivaleni yi nga ka yi nga hlanganisiwi ni tikhathoni, handle ka laha tikhathoni leti nga ni swinamarheliso ti tirhisiwa.
Ku lawuriwa ka ku titimela
 Ku titimela ka moya wa kamara laha nyama yi tsemiwaka kona ni ku pakiwa ku fanele ku hlayisiwa ku ringana kumbe ehansi ka 12oC
Hi nkarhi wa ku tsemelela, na ku phutsela, ku paka na ku hambanyisa ku titimela-nkulu ka nyama leyi nga omisiwangiki hi ayisi ku fanele ku voniwa leswaku matitimelelo ya fanele ya va, kumbe ehansi ka 7oc.
Nyama leyi nga pakiwa emaphepheni kumbe ka xin?wana xa swo chela yi fanele ku vekiwa eka xigwitsirisi ku nga se hela awara. Xigwitsirisi xi fanele xi kota ku hunguta matitimelelo ma nyama ma va hansi ka mpimo wa ku susa 12?C exikarhi ka tiawara to ringana 24, na ku vona leswaku endzhaku ka tiawara teto kutani ma fanele ku hlayisiwa eka kumbe ehansi ka matitimelelo ni le ka nyama leyi omisiweke yi nga ha ka yi nga hangalasiwi eka ku titimela loku kulu loku nga henhla ka ku sussa 12?C.
Mbhasiso
 Maendlelo ya ku hlantswa na ku dlaya switsongwatsongwana lamanene na switirhisiwa swin?wana ya fanele ku fambelana na Xiphemu xa II C..
Ku basisa kumbe ku dlaya switsongwatsongwana hi ku tirhisa switirhisiswa swa mavoko na switirhisiwa swin?wana swi fanele swi endhliwa hi minkarhi yo tirha.
Ku yisiwa ka ntirho emahlweni.
Ku yisiwa ka ntirho emahlweni swi fanele ku va swi fambelana ni swilaveko leswi nga vekiwa eka Swilaveko swa Tindhawu ta Swakudya ehansi kas Nawu wa swa Rihangyu.
Ku vanga ku titimerisa eka switlhavelo
Tlhela u vona swinawana swa 28,300; 31 ; 32 ; 33 (c); 36; 55(n); 105
Swilaveko.
 Switirhisiwa hinkwaswo swa ku vanga ku titimerisa, ku titimerisa na tindhawu to veka eka tona leto titimela ti fanele ku landzelela swilaveko swa xivumbeko xa switlhavelo hinkwaswo.
Swihorisi na Swigwitsirisi swi ta fanele ku vekeriwa tithemometa leti wayiphiwaka kumbe laha swi laviwaka hi muofisiri-nkulu wa xifundzha, swirhikhodo swa themo swa nkarhi wo yisa emahlweni , ku nyika xikombeto lexi hetisekeke xa matitimelelo ya moya endzeni ka kamara.
 Xigwitsirisi lexi tirhisiwaka ku titimeta mintsumbu ya swifuwo, matlhelo, tikotara kumbe swiphemu xi fanele leswaku xi kota ku nyika ku huhuta moya loku ku nga kanganyisiweki ku hunguta ku titimela-nkulu ka nyama ku fika eka 7oC yi nga si hangalasiwa.
Nyama, mintsumbu ya swifuwo, maqatha na swoso leswi omisiweke swi nga ha ka swi nga humesiwi ku suka eka xigwitsirisi loko ntitimelo-nkulu wa ku susa 12oC wu nga si fikeleriwa.
a Maendlelo yo hunguta ku omisa ya swigwitsirisi na swihorisi ya fanele ku sirhelela ku tlakuka ka ayisi ehenhla ka khoyili ya xivanga hunguva ku ya eka swiyimo leswi swi ringaneke hi ku lawula matitimelelo;
b Laha Xigwitsirisi na xigwitsiorisi swi tameleke nyama hi nkarhi wa sekele yo hunguta ku oma, ku hunguta ku oma hi khoyili yin?we yo vanga hunguva ku fanele ku hela hi kwalomu ka 30 wa timinete;
c Mihlanganiso ya mphomiso leyi nga yikulukumba yi fanele ku nyikiwa ku suka eka tithireyi ta diripi ta tiyuniti to huhuta moya wo kufumela kutani swi fanele ku kongomo eka Xiyenge xa le hansi ehandle ka kamara kumbe ku kongomana na endlelo ro phomisa.
Xigwitsirisi kumbe xigwitsirisi xi fanele ku va na xitiviso xa nkarhi hinkwawo xo vonakala lexi namaketiweke le handle , lexi vulaka leswaku-
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
a vuanami bya kamara hi mpimo wa khubiki ;
b muxaka wa nyama leyi fanelaka hi ku horisiwa, ku omisiwa kumbe ku vekiwa eka xona;
c ndzhwalo wa mpimo-nkulu lowu pfumeleriwaka hi ku tirhisa tikhilogiramu kumbe nhlayo ya mintsumbu leyi nga nghenisiwaka eka kamara lero;
d mpimo wa matitimelelo yo hetelela lama lavekaka ya nyama ku ya hi mpimo wa degrees Celicius na mpimo-henhla wa ku leha ka nkarhi, hi ku tirhisa tiawara, laha swi faneleke eka matitimelelo lama ku va swi fikeleriwa; na e hi tlhelo ra Xigwitsirisi kumbe xigwitsirisi xo veka eka xona, mpfumelelo wa mpimo-xihenhla ku vuriwa nkoka wa matitimelelo laha eka wona nyama yi nga nghenisiwaka.
Swiendlo swo nghenisa swa swihorisi kumbe swigwitsirisi
 Nyama yi fanele yi hayekiwa kunene ku vona leswaku moya w kumeka wu hangalaka, kumbe loko yi cheriwile eswibyeni yi ri tsemeleriwile yi va maqatha leswaku moya wu jikajika.
Ku hava nyama leyi fanelaka hi ku tsemeleriwa maqatha ehenhla ka rivala.
Mintsumbu ya swifuwo kumbe swihari leyi kufumelaka yi nga ka yi nga pangeriwi eka Xigwitsirisi lexi nga ni nyama leyi titimelaka.
a A ku na ntsumbu kumbe nyama leyi nga pasisiwangiki yi nga cheriwaka eka xigwitsirisi lexi nga na nyama ya kahle;
b Nyama leyi bolaka yi fanele ku susiwa hi xihatla exigwitsirisini hi ku ya hi leswi mukamberi loyi a nga tsarisiwa a nga ta vona swi ringanerile.
A ku na nyama leyi nga humeseriwa ehandla hi kwalaho ka switandzhaku yi nga ta vekiwa eka xigwitsirisi lexi nga na swilo leswi swi nga khatoniwa.
Muhori lowu wo tiyela wu nga ka wu nga vekiwi eka xigwitsirisi lexi nga na mintsumbu, nyama kumbe swa le ndzeni leswo TSHUKA, handle ka loko hinkwaswo swi cheriwile eka swibye swo hambana switlhela swi phutseriwa na ku pakiwa.
Ku hava swin?wana swilo swi nga cheriwaka exigwitsirisini handle ka nyama, sweswo swi nga endleka loko mukamberi loyi a amukeriweke a nyikile mpfumelelo.
Ayisi
 Ku tirhisa ayisi tani hi xititimeti eka xitlhavelo swi ta fanela swi rhanga swi pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa Xifundzha.
Ayisi leyi nga hlanganisiwa na tirhisiwa xin?wana ku tirha ku titimerisa yi fanela yi va leyi endliweke hi mati lawa ya khomekaka.
Xitirhisiwa kumbe tisisiteme leti nghenisaka ayisi tanihi hi ku titimeta nyama swi fanele ku vumbiwa na ku tirhisiwa hi ndlela leyi hi yona ku n?oka ka mati ku suka ka ayisi a swi nge khumbi nyama kumbe tindhawu ta le kusuhi.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Ku lawula mbhasiso na ntungu
 Switirhisiwa leswi hlayiselaka nyama kumbe swigwitsirisi leswi nga khumbhanaka na nyama swi fanela ku tshama swi basile no hlayiseka na kona mahluntswele ya swona ya fanele ya va lawa ya vekiweke hi nawu.
Ku endliwa ka tiayisi eka swigwitsirisi swi fanele ku siveriwa na kona swigwitsirisi swi fanele ku n?okisiwa ayisi na ku hlantswiwa hi minkarhi hinkwayo tani hi loko mukamberi loyi a amukeriweke a nga ta lerisa hi kona.
Swigwitsirisi swi fanele ku va swi nga ri na swihadyana, ku mila ka mfurhe na swiborisi.
Swigwitsirisi, swigwitsirisi na tindhawu to veka to titimela swi fanele ku tshama ekule na swo nuha leswi nga tlulelaka ka nyama.
Swititimetsi leswi tirhisiwaka minkarhi hinkwayo swi fanele swi hlatswiwa loko ku heta ku humesa nyama hinkwayo.
 Tirekhodo ta vulawuri bya themimeta ti fanele ku va kona loko ti komberiwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe muofisiri-nkulu wa rixaka.
Ku kambela ku fanele ku endliwa ku ya hi swilaveko swa Endlelo ra Mafambiselo ya swa Rihanyu ku ya hi ku endla.
Ku layiciwa ka mintsumbu na nyama leswaku swi ta tleketliwa
Ku layicha ni ku tleketla hi ntolovelo
 Movha leyi tirhisiwaka ku tleketla nyama yi fanele ku fambisana ni Swilaveko swa
Tindhawu ta Swakudya leswi nga ehansi ka Nawu wa swa Rihanyu.
Muhori na swin?wana swa le ndzeni swi nge layichiwi eka ndhawu yin'we na mintsumbu ya swifuwo, maqatha kumbe swa le ndzeni leswi swo tshuka, handle ka loko swa le ndzeni leswo tshuka swo tano swi hlayisiwile eka swibye leswi baseke leswi siveke mati leswi nga ni swipfalo leswi tiyeke, ku fambisana na swihlawulekiso swa switirhisiwa hilaha swi vekiweke hi kona eka Xiphemu xa II B1.
Mintsumbu ya nyama yo tshuka leyi nga titimetiwa, matlhelo na tikotara swi fanele ku tshikiwa handle ko va swi khumba ehansi.
Ku hava nyama leyi nga phutseriwangiki yi nga layichiwaka ehansi.
Laha swi laviwaka hi muofisiri-nkulu wa xifundzha, muchayeri wa movha leyi tleketlaka nyama u fanele ku nyika vito, kherefu na vuxokoxoko lebyi nga tirhisiwaka ku burisana na n?winyi wa movha yo tleketla hi yona.
Nyama leyi nga ta vuyisiwa eka xitlhavelo kumbe eka xitirhisiwa xa nhlayiso wa swo titimela, yi fanele ku amukeriwa ntsena endzhaku ka loko yi kamberiwile hi mukamberi loyi nga amukeriwa, kutani yi nga hlawuri yi vekiwa na ku yi sirhelela leswaku yi ta dyiwa hi vanhu ehansi ka swiyimo leswi pimiweke hi mukamberi loyi a amukeriweke.
Ku layichiwa ka nyama hi vaxavisi lava nga ri ki va xifumo swi fanele ku lawuriwa hi nandzelelano lowu amukeriweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha handle ka ku va ku oniwile swa vutomi na mimpimo ya nhlayiseko.
Mbhasiso Tlhela u languta swinawana swa 14 ? 17; 55 h]
Mati na switirhisiwa
 Swi fanele ku va kona hi swikongomelo swa ku basisa-
a mati ya kahle kumbe yo nwiwa.
b matii yo hisa ku ringana mpimo wa le hansi wa 82oC eka swidlaya switsongwatsongwana ku herisa switsongwatsongwana eka xitirhisiwa xa mavoko.
c Mati ya le ka mpimo wa 40oC eka swikotlelo swo hlambela mavoko; na d Mati ya mpimo wa 40oC eka swikongomelo swa ku basisa swin?wana na swin?wana.
N?winyi u fanele ku vona leswaku u nyika hinkwaswo switirhisiwa leswi lavekaka swa mbahasiso.
Minongonoko ya mbhasiso
 Minongonoko ya mbhasiso ti fanele ku amukeriwa hi mukamberi loyi a amukeriweke.
Vuxokoxoko bya programu ya mbhasiso leyi fanelaka ku tirha endzhaku ka ku tirha byi fanele ku va kona byi katsa-
a nongonoko wa tindhawu hinkwato ni tikamara lama faneleke ku basisiwa;
b ku vuyeleriwa ka ku basisa;
c goza hi goza leri fanelaka ku tekiwa eka maendlele yo basisa eka ndhawu yin'wana na yin'wana, kambara kumbe xitirhisiwa ku katsa switirhisiwa swa khavangela, timovha to tleketlela nyama na matshanga;
d malakani ya xithekiniki ya tikhemikali lama tirhisiweke ya fanele ku nyiketiwa ni xikombeto lexi nga ta tirhisiwa eka tindhawu ta nyama, swichelana leswi tirhaka, mimpimo yo hlanganisela ni matirhiselo;
e mimbuyelo, ku katsa vulanguteri bya swavutomi-ntsongo, leswi faneleke ku kumiwa tanihi xikongomelo xa programu ya swa mbhasiso; na
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
f tinhlamuselo ta ntirho ni nongonoko wo dyondzisa vabasisi hinkwavo.
Minongonoko ti fanele ku va kona leswaku ku ta yisiwa mahlweni ku basisa hi nkarhi wa-
a minkarhi yo tirha;
b minkarhi yo wisa; na c ku cinca minkarhi yo tirha
Mbhasiso wu fanele ku sungula hi ku hatlisa endzhaku ka ku tirha swa siku kumbe ku hela ka nkarhi wo tirha, kambe ku hava mbhasiso lowu nga ta sungula eka ndhawu yin'wana na yin'wana emahlweni ka tinxaka hinkwato ta nyama leyi yi dyiwaka na swihumisiwa swa swifuwo leswi humesiweke ku sirhelela ntlulelo.
Nkarhi wo tirha hi wona wuntshwa wu nga ka wu nga sunguli ku nga si basisiwa na ku susa mavabyi eka tindhawu hinkwato, tikamara ni swithirhisiwa kutani programu ya vulanguteri ku nga si sunguriwa ku tirhiwa yi fanele ku va kona ku tiyisisa leswaku ku basa ka switirhisiwa hinkwaswo ku va kona ku tirha ku nga sis ungula.
Swigwitsirisi
 Swigwitsirisi swi fanele ku basisiswa ndzhwalo wa nyama yo tenga yi nga si layichiwa.
Swigwitsirisi swi nga ka swi nga hlantswiwi loko ka ha ri na nyama endzeni.
Swigwitsirisi swi fanele ku susisa ayisi na ku basisiwa swinene ku ringana kan'we elembeni kumbe ku tlurisa hi xitalo loko swi koxiwa hi mukamberi loyi a amukeriweke.
VUFAMBISI BYA RIHANYU NA TIENDLELO TA VUKAMBISISI
xiphemu xa 111 e]
Endlelo ra Mafambiselo ya Nsivela-mavabyi
N?wini wa xitlhavelo u fanele ku-
a nyika muofisiri-nkulu wa xifundzha maphepha ya Vufambisi bya maendlelo ya mbhasiso, vuxokoxoko hi xitalo eka mimpimo ya vulowuri kumbe minongonoko leyi lavekaka ku vona leswaku tindhawu ya vulawuri bya Vuhlawulekisi, xikan?we na leswi tirhiswaka swona ku lawula kumbe ku kambela tindhawu teto swi pfumeleriwile;
b Ku nyika mikandziyiso ya ntiyiso ya Vulanguteri lebyi nga endliwa, Vukamberi, mimpimo na mimbuyelo.
c Ku nyika swikombiso swa minongonoko ya laha ku endliwaka vulavisisi na mavito ya tindhawu leti ku lavisisiwaka kona ku endla vulavisisi lebyi kumekaka.
d Ku nyika swiboho leswi tekiwaka loku fambelanaka na ku lulamisa loku tekiweke.
e Ku lavisisa xiyimo xa baselo kumbe nhanga ra ndhawu leyi ku tirhiwaka hi nyama ya swifuwo hi ku landza matirhelo ya vulavisisi bya mbhasiso na nhlayiseko HAS na ku nyika mbuyelo eka muhosinkulu ku tiyisisa hi minkarhi loko swi fanerile.
Endlelo ra mafambiselo ya matsalwa
Vufambisi bya maphepha byi fanele-
a Ku kambisisa ka maphepha lawa ya fambelanisiwaka na tindhawu ta ku tlhavela leti hlawuriweke.
b Ku tsala ehansi ka xitlhavelo xin?wana na xin?wana xikan?we na vuxokoxoko bya siku ro tlhava, muxaka wa xifuwo lexi lavaka ku tlhaviwa, nhlayo ku hambinyisiwa ka swifuwo leswi nga yevuriwa na tindhawu leti swi fanele swi yisiwa kona hambi laha nyama leyi nga tsemeleriwa, na c Matsalele ya nyama leswaku yi lemukeka yi yi leyi yi pfumeleriweke hi Muofisiri-nkulu wa Xifundzha.
Mpfapfarhuto wa pulani ya ndhawu ya xitlhavelo
N'wini wa ndhawu ya xitlhavelo u fanele ku antswisa pulani ya xitlhavelo leswi katsaka-
a Tindhawu hinkwato na mayimele ya tona.
b Tikamara hinkwawo eka ndhawu yin?we leti hlawuriweke, na maendle na ntirho wa kona, vundhawu, nhlayo na leswi nga ta endhiwa.
c Ku fambafambisiwa ka nyama eka ndhawu yaleyo.
d Swivumbeko swa swipfuneti eka ndhawu yaleyo.
e Mpimo lowu lavekaka wa matitimelelo xikan?we na vukulu bya ndhawu eka kamara yin?wana na yin?wana laha matitimelelo na mahiselo ya lawuriwaka.
f Ndhawu to hambana to kamela na ku hlantswa eka tona ta vatirhi lava tirhaka eka tindhawu to basa na ta thyaka xikan?we minyangwa hi ku hambana ka yona ka tindhawu.
g Minyangwa ya ku nghena hinkwayo eka tikamara hinkwawo, na tindhawu na ya Muako; na h Mindzilikano leyi kombaka minyangwa yo nghena na yo huma eka ndhawu yo tirhela eka yona.
Xivumbeko xa phakelo wa maendlelo yo tlhava
N'wini u fanele ku lulamisa xifumbeko xa phakelo wa maendlele ya ku tlhava loku faneleke ku katsa-
a Magoza hinkwawo lawa ya tekiwaka loko ku ri karhi ku tirhisiwa ku katsa na ku nonoka loku ku nga va ka kona exikarhi ka magoza lawa ku suka eka ku amukela ka swifuwo ku kala ntshovelo wu nghenisiwa leswaku wu ya makete; na b Vuxokoxoko na mahungu ya xithekiniki ku katsa ta vuandlali bya switirhisiwa ni swihlawulekisi, nandzelelano wa magoza hinkwawo, vulehi bya swa thekiniki bya migingiriko, khulukelo ra switshoveriwa, xihlawuhlawu xa tindhawu to basa ni leti ti thyakeke, xiyimo xa swa rihanyu hi tlhelo ra ndhawu ya xitlhavelo, tindlela ta vatirhi ni maendlelo yo komba swa rihanyu, ku hlayisiwa kumbe ku veka switshoveriwa kumbe swi humesiwa na maendlelo lama ku hangalasiwaka hi wona.
Makhombo lawa ma nga vangekaka
N'wini u fanele ku lulamisa nxanxamelo wa hinkwawo makhombo ya vutomi kumbe ya le ndzeni ka mutirhi, mukhombo lawa ya nga vangiwaka hi mintirho leyi tirhisiwaka, makhombo lawa ya nga vangaka hi vuphukuphuku bya munhu, lama ya nga va ka kona loko ku tirhisiwa xitirhisiwa xo karhi ku katsa-
a Ntlulelo lowu nga amukelekeki kumbe ntlulelo wo tlhela wu tlulela wa swa vutomi, swa tikhemikali kumbe swo tani hi leswi nga vangekaku endhawini;
b Ku hanya loku nga amukelekeki kumbe ku andza swinene ka switsongwatsongwana leswi nga vangaka mavabyi, na c Ku humesa swihumesiwa kumbe ntshovelo lowu nga amukelekeki kumbe ku va kona ku ya emahlweni swilo leswi nga ni poyizeni kumbe swihumesiwa kumbe switshoveriwa swin'wana leswi nga amukelekeki swa ku vanga kumbe ku onha matirhelo ya marhumbu.
Nsirhelelo wa makhombo
N'wini wa xitlhavelo u fanele ku lulamisa nongonoko wo tsariwa ya swa rihanyu (HMP) leswaku yi ta amukeriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha, ku endlela ku sirhelela, ku herisa kumbe ku hunguta makhombo lama boxiweke eka nawu wa 53 ku fikelela xiyenge lexi amukelekaka kutani ku fanele ku-
a ku tiyisisa leswaku minongonoko ya mafambiselo ta khombo rin'wana na rin'wana ta nghenisiwa;
b ku thumba kumbe ku sungula mimpimo ya nkoka ya matlhelo yo lawula eka wona;
c ku thumbhiwa kumbe ku tumbuluxiwa endlelo ro langutela kumbe ku secha eka tlhelo rin'wana na rin'wana ro lawula; na d ku luhamisela swiendlo leswi tsariweke swo lulamisa leswi faneleke ku endliwa handle ka ku kanakana loko ku humela tlhelo swi lemukiwa naswona nghingiriko wa ku lulamisa kwaloko wu fanele ku kongoma swo karhi-
i vanhu lava va nga ni vutihlamuleri hi tlhelo ra ku endla nghingiriko wo lulamisa;
iii nghingiriko lowu faneleke ku tekiwa hi tlhelo ra nyama leyi yi nga tsemeleriwa hi nkarhi lowu
Xiendleko a xi nga lawuleki; na iv leswaku rekhodo yo tsariwa ya swipimelo leswi swi tekiweke yi va yi hlayisiwile.
Minongonoko ya Mafambiselo ya Nsivela-mavabyi (HMP)
N'wini wa xitlhavelo u fanele ku sungula ku tirhisa-
a HMP ya nkambelo wa va kona ku nga si kamberiwa xivangelo xa mavabyi, ku katsa na swipimelo swo lawula eka-
i Ku vona leswaku hinkwaswo swifuwo kumbe swiharhi leswi hi ku ya ka swivangelo swin'wana kumbe swin'wana na swin'wana swi nga ka swi nga endleki ku va swi va nyama leyi sirhelekeke swi fanele ku boxiwa ni ku endliwa ku ya hi Xiphemu xa VIII;
ii Ku hlawula swifuwo leswi nga na vuvabyi na swiyimo leswi swi kombiso swa vuvabyi swi vonakaka eka Vukamberi loko xifuwo xi tlhaviwile;
iii Ku hlawula swifuwo leswi nga na Vuvabyi bya le nhoveni;
iv Ku hlawula swifuwo leswi nga na Vavabyi byo tlulela kumbe Vuvabyi lebyi lawuriwaka hi nawu wa rihanyu ra swiharhi wa 2002 Nawu wa.7 wa 2002; na v Ku hlawula swiharhi leswi nga vangaka ku tluleriwa ka vuvabyi byo chavisa eka swin?wana byo fana na lebyi nga kanganyiseka na Mihleketo, kumbe swifuwo leswi nga thyaka, na vi Ku vona leswaku swifuwo leswi nga vaviseka swinene swi yisiwa ekutlhaviweni hi xihatla handle ko nonoka loku nga amukelekeki.
b HMP ya ku tlhava swifuwo na ku tsemelela na ku paka swi katsa-
i Magoza ya ku lawula ku vona leswaku a ku na ku kanganyiseka ka ku thyakisa nyama na swin?wana swo huma eka swifuwo ku suka ka-
aa Ehandle ka xifuwo kumbe xiharhi lexi tlhaviweke;
cc Leswi nga va ka endzeni ka swirho leswi pfulekeke;
dd Vanhu lava tirhaka hi swakudya swa kahle swo huma eka swifuwo;
ee Ku khumbhana na swin?wana swa thyaka.
ii ku tlhava na ku tsemelele hi maendlele lawa ya nga taka ya nga thyakisi nyama hi vukheta lebyikulu;
iii Ku dyodzisa Vatirhi hi hi tlhelo ro tsemelela nyama na ku tlhava loku ku nga kunene loku ku katsaka na milawu leyi faneleke ku landzeleriwa eka mahlayiselo ya nyama na ku vona leswaku yi basile swi fanele swi langutisiwa;
iv Nongonoko wa Masiku hinkwawo wa ku kambela swifuwo leswi nga tlhaviwa naswona leswi swi nga si avanyisiwaka hi swichupuchupu ku endlela leswaku ku va na nkambelo wo toloveleka wa ku yimela Xikombiso xa nyama na mphakelo wa masiku hinkwawo ku vona leswaku mintsumbu leyi a yi kanganyiseki hi swilo swo tlulela.
c HMP ya ku kambela nyama hi ndlela ya ku va mukamberi lonkulu a pfunetiwa hi dokodela wa swifuwo kumbe swihari loyi a amukeriweke u fanele ku vona leswaku ku kamberiwa ka nyama hi tindlela leti tsariweke ehansi leswaku ku tiyisisiwa-
i ku kamberiwa ka nyama ku endliwile hi ku landza nawu wa Xiphemu xa VI;
ii mphikizano wa Vakamberi na Valanguteri;
iii vuswikoti bya Vakamberi na Valanguteri va nyama.
iv leswaku tinhloko, na swa le ndzeni swi fambelana na ntsumbu;
v vuhlayiseki byo hlayisa mintsumbu na swirho;
vi vuhlayiseki bya mintsumbu na swirho leswi hlayisiweweke;
vii tinhloko, swa le ndzeni leswi swo tshuka na swo dziwa swi fambelana na mintsumbu ya swifuwo leswi tlhaviweke swa ntiyiso;
x Vuhlayiseki bya Xitempe xa mpfumelelo;
xi Vuhlayiseki bya nyama kumbe swirho leswi nga pfumeleriwangiki ku tirhiswa hi munhu kumbe xifuwo;
xii Ku vekeriwa ka matirhelo ya vuhandzuri bya-
aa Ku tlhaviwa ka xifuwo kumbe xiharhi swa xihatla;
bb Ku tlhaviwa ka xifuwo kumbe xiharhi loku rhangisiwaka emahlweni;
cc Ku tlhaviwa loku nga tirhisiwaka loku loko ku nga vuriwa ehenhla ku nga tirhisiwa;
dd Ku tlhaviwa ka tihomu leti ti nga kumeka ti ri na vuvabyi eka nkambelo wa Mukhonwana na Mukhuhlwana lowu endliweke epurasini naswona ti nyikiwile mavito ya mimfungho ya "C" na "T";
ee Swifuwo swo thyaka; na ff Nyama leyi yi lahliweke;
d HMP ya matitimelelo kumbe makufumelelo ya mati eka swidlaya switsongwatsongwana na vuhlayisi bya swidlaya switsotso ku ya hi swinawana leswi hi swona swipimelo swo lawula ku tiyisisa leswaku vukona byo yisa emahlweni ni ku fikelela swidlaya switsongwatsongwana eka endlelo ra matirhelo lamanene eka matitimelelo kumbe makufumelelo ya mati ya 82oC, ku katsa tirijistara ta minkambelo ya masiku hinkwawo leyi kombetaka nandzelelano wo kambela ku katsa na maendlelo ya xiendlo xo lulamisa hi timhaka to kala ku nga fikeleriwi, swi fanele ku va kona;
e HMP ya vukona bya xisibi xa mati ni swo humesa xisibi, maphepha ya le thoyilete, ni mathawula lama nga lahliwaka loko ya heta ku tirhisiwa, ku ya hi swinawana leswi hi swona mapimelo yo lawula ku tiyisisa vukona lebyi nga heriki ni ku fikelelekiwa ka xisibi xa mati na swi humesi swa xisibi leswaku ku hlambhiwa mavoko, maphephe ya toyilete na mathawula lama ya lahliwaka loko ya heta ku tirhisiwa eka matlhelo lama ya nga sungula ya boxiwa swi fanele ku va kona;
f HMP ya mbhasiso na ku basisiwa ka ku yisa emahlweni ku katsa nongonoko wa ku basisa lowu nyikaku-
g Nongonoko wa tindhawu hikwato leti faneleke ku basisiwa;
ii Nongonoko wa tikamara leti faneleke ku basisiwa eka ndhawu yin?wana na yin?wana;
iii Mavito ya munhu loyi a nga ni ntirho wo basisa ndhawu yin?wana na yin?wana, xiphemu kumbe kamara;
iv eka kamara yin?wana na yin?wana eka ndhawu yo karhi, ku fanele ku va na Nhlamuselo ya vuxokoxoko ya mabasiselo ya xivumbeko xin?wana na xin?wana, ku katsa-
aa Ndlela ya mabasiselo ya masiku hinkwawo;
bb goza hi goza ra maendlelo yo basisa hi wona;
cc timhaka ta tikhemikali leti ti tirhisiwaka, to tani hi timhaka ta ntsariso, nhlayiseko-nene, ku n?okisa;
dd ku ngenisa loku ku amukelekaka ka swikombelo swa swibasisi swo tanihi swin?okisi, matitimelelo kumbe makufumelelo ni minkarhi yo burisana;
ee ku susiwa ka tikhemikali; na ff mimbuyelo leyi yi faneleke ku kumiwa tanihi xikongomelo xa nongonoko wo kulumaka kumbe ku basisa;
v swiengeteriwa swa kamara yin?wana na yin?wana laha ku basisiwa ka Xiyenge xin?wana na xin?wana xi fanele ku hlamuseriwa hi vuxokoxoko ku katsa swiphemu swo tanihi endlelo, nandzelelano na mimbuyelo leyi ku kongomiweke yona;
vi ku va ku dyondzisiwa mintlawa yo basisa eka ku endla ntirho wa Minongonoko leti;
vii Ku lawula ehenhla ko veka swibasisi ku sirhelela ntlulelo wa mavabyi eka swilo leswi dyiwaka;
viii Nhlamuselo ya vuxokoxoko yo va ku basisiwa ku yisa emahlweni eka layini yo gingirika eka nghingiriko, lowu faneleke ku nghenisa-
aa Nongonoko wa swilo hinkwaswo leswi nga ta tirhisiwa ku basisa;
bb Nhlamuselo ya goza hi goza ya xiendleko xin?wana na xin?wana;
ix eka Minongonoko leti leswaku ti amukeriwa hi mukamberi loyi a amukeriweke hi ku tsarisiwa; na x minkambelo ya le laboratari tanihi vulawuri bya vukoteki byo hetiseka bya minongonoko yo endliwa ni ku va ti tsariwa;
i HMP ya vukona ni nkoka wa mati ku ya hi swinawana leswi hi swona-
i N'wini wa xitlhavelo kumbe ndhawu leyi eka yona ku dlayeriwaka swifuwo u fanele ku va a vona leswaku ku ni mati;
ii N'wini wa xitlhavelo u fanele ku kombeta leswaku endlelo ro hangalasa mati endzeni ka xitlhavelo na ku nyika pulani ya xikimu leyi yi fambisanaka ni nkarhi wa kona wa vuhangalasi bya mati eka ndhawu yaleyo;
iii programu ya xikombeto yi fanele ku va yi landzela ku va yi tiyisisa leswaku switirhisiwa swa le handle, ku katsa tiphayiphi ta mati swa kamberiwa hi minkarhi yo tala yo landzelelana exikarhi ka nkarhi wo karhi lowu wu nyikiweke, ni endlelo ra makombekiselo ri fanele ku hlamuseriwa; na iv n'wini wa xitlhavelo u ni vutihlamuleri byo va a tiyisisa leswaku mati lama tirhisiwaka eka xitlhavelo xalexo ya tirhiseka naleswaku tirhekhodo ta mbuyelo wa nkambelo wa mati hi tlhelo ra switsongwatsongwana na tikhemikali ti kona;
h HMP yak u lawula swihadyana leswi nga na mavabyi lama ya dlayaka ku ya hi leswi n'wini wa xitlhavelo a nga ta swi nyika u ta fanela ku humesa nongonoko wo lawula leyi tsariweke ya muxaka wa xihadyana xin'wana na xin'wana leswaku xi amukeriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha, kutani nongonoko wo tano yi fanele ku katsa-
i mimpfampfarhuto ya nkometo leyi yi kombisaka matlhelo ya switici swo rhiya swihadyana leswi;
ii rijisitara ra poyizeni, ku latsa swihlawulekisi swa ku tirhisiwa ka tichefu to hambana hambana; na iii minongonoko yo dyondzisa ta vanhu lava va tirhaka hi tichefu;
k HMP ya ku cukumeta eka yona thyaka, ku katsa minchumu leyi yi yirisiweke, ku ya hi ?
i n'wini wa xitlhavelo u fanele ku nyika nongonoko wo tsariwa leyi lawulaka leswaku ku ta susiwa rixaka ro hambana-hambana ra minchumu yo thyaka ku katsa ku susa kun'wana na kun'wana ka thyaka leswaku ku ta van a ku amukeriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha; na ii milulamisi ya swa vusirheleri ku sirhelela minchumu leyi yirisiweke leswaku yi nga ngheni eka nongonoko wa swakudya yi fanele ku hlamuseriwa;
l HMP ya ku phutsela loku ko khumbha na minchumu yo paka ku ya hi ?
i n'wini wa xitlhavelo u fanele ku nyika nongonoko lowu tsariweke yo lawula leyi yi lulamisaka timhaka ta vuswikoti ku katsa na ku veka na ku hkayisa hinkwaswo leswi fambelanaka na mphutselo lowu khumbanaka na nyama ni minchumu yo paka;
ii mimpimo yo lawula ku sirhelela ntlulelo eka tikamara yo veka yi fanele ku nyikiwa; na iii mimpimo yo lawula ku sirhelela ntlulelo wa mimchumu ya mphutselo yi fanele ku va ya nyikiwa m HMP ya ku hlayisa, leyi yi nyikiwaka n'wini wa xitlhavelo ku nyika tsalwa leri yi tirhanaka na nhlayiso wa nkarhi wun'wana na wun'wana wa switirho hinkwaswo ni swivumbeko; na n HMP ya ku lawula themo ku ya hi tindlela leti hi tona -
i pulani yi fanele ku nyiketiwa leyi yi kombetaka ku andlaleka ka Swigwitsirisi hinkwaswo, swigwitsirisi na tikamara yo gingirikela eka wona laha ku lawuriwaka ku titimela kumbe ku kufumela ka kamara swa laveka ku katsa -
aa kamara kumbe ndhawu yin?wana na yin?wana yo lawula ya ku titimela kumbe ku kufumela bb nhlayo ya kamara kumbe ndhawu;
cc xilaveko xa ku kufumela kumbe ku titimela xa kamara rin?wana na rin?wana; na dd mphamelo wa kamara rin?wana na rin?wana;
ii kamara rin?wana na rin?wana ri fanele ku vekeriwa themo yo rhekhoda hi yona, kumbe xitirhisiwa xo fana xo langutela kutani nkandziyiso wu fanele ku endliwa kumbe ku tirhisiwa, leswi swi kombeta leswaku mapimelo ya ku titimela kumbe ku kufumela eka kamara hi minkarhi hinkwayo.
iii girafu kumbe mahungu swi fanele ku nyika nkarhi lowu faneleke na ku kufumela kumbe ku titimela ku katsa ni siku leri faneleke;
iv ku pima na ku nyika xitifiketi ka lembe na lembe hi tlhelo ra leswi swi fanele ku va kona;
v tirhekhodo hi tlhelo ro kambela nkarhi hinkwawo wa tithemogirafu ta tinomboro ni timitara ehenhla ka xihalaki lexi nga eka themometha ya nghilazi, leti ti endliweke hi n?wini wa xitlhavelo, ti fanele ku va kona;
vi ku vekela tisensara ta themo endzeni ka kamara ku fanele ku yimela ku titimela kumbe ku kufumela ka kamara lero;
vii loko Endlelo ya khompyuta leyi vekiweke ndhawu yin?we leswaku yi ta tirhisiwa kumbe ku tirhiseriwa xin?wana na xin?wana yi tirhisiwile hi xikongomelo xa swilaveko hinkwaswo swa matitimelelo kumbe makufumelelo yi fanele ku rekhodiwa hi ku ya ka nkarhi ni nkarhi ku ringana ka kwalomu ka 30 wa timinete.
viii Xiyimo xa ku kufumela ka kamara rin?wana na rin?wana xi fanele ku kamberiwa eka 12 wa tiawara hi n?wini wa xitlhavelo ku tiyisisa leswaku nhlayiseko wa matitimelelo kumbe makufumelelo na ku hundzuka kun?wana na kun?wana swi fanele ku va swi hlamuriwa;
ix ku kamberiwa hi n?wini wa xi tlhavelo swi fanele ku rekhodiwa eka tirekhodo to lawula matitimelelo na makufumelelo;
x ku hundzukela kun?wana na kun?wana ka le tlhelo ku huma eka matitimelelo ni makufumelelo lama lavekaku ya fanele ya kuma ku lulamisiwa hi xihatla swinene;
xi mufambisi wa swa rihanyo u fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa eka mhaka yin?wana na yin?wana laha ku onakala ka matitimelelo ni makufumelelo swi humeleleke;
xii tirekhodo ti fanele ku va kona leswaku ku ta kamberiwa hi muofisiri-nkulu wa tiko kumbe muofisiri-nkulu wa xifundzha, na xiii mufambisi wa swa rihanyo u fanele ku kombeta siku rin?wana na rin?wana nkambelo wo lawula hi ndlela yo fungha eka tirekhodo.
XIPHEMU XA I
SWILAVEKO SWA RIHANYU LESWI KONGOMANEKE NI VANHU LAVA VA NGHENAKA EKA XITLHAVELO
Xiyenge xa 111f]
Vaendzi lava va nghenaka eka xitlhavelo
Vanhu hinkwavo lava nghenaku eka xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo kumbe swi harhi ku katsa vufambisi, vaendzi na vatirhi lava va tirhaka ku lulamisa swin?wana va fanele ku nyikiwa, hi n?wini wa xitlhavelo swiambalo swo basa leswi kotaka ku sirhelela ku fambisana na nawu-ntsongo wa 59 .
Tirekhodo ta swa vutomi bya vathoriwa
 Ku nga si va ni ku tholana eka xitlhavelo kumbe laha ku ku tsemeleriwaka kona nyama, xitifiketi xa swa rihanyo xi fanele ku tiyisisa leswaku munhu u-
a hanyile khahle naswona a nga swi kota ku tirha tani hi mululamisi wa nyama; naswona b hava vuvabyi kumbe ku xaniseka hi vuvabyi lebyi vulekaka tirekhodo hinkwato ta mavabyi leti kongomaneke ni timhaka ta nkambelo wa swa mavabyi ni ku kamberiwa vutitwi lebyinene bya masiku hinkwawoti fanele ku va kona eka muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe mukamberi loyi a tsariseke;
Nkambelo wa swa vutomi kumbe rihanyo
N?wini wa u fanele ku tiyisisa leswa vatirhi hinkwavo-
a va kamberiwa masiku hinkwawo, va nga se sungula ku tirha, ku endlela leswaku ku kuma leswaku ku hava swiyimo swo ku pfumaleka ka vutomiswo tanihi byo huma eka mpfimelano, swirhumbana, ku tsemiwa na ku kwayiwa leswi swi nga vangaka ku pfumaleka ka nsirheleleko wa swakudya, kutani vanhu lava va khumbekaku va nga ka va nga tirhi hi swilo leswi swi dyiwaka handle ka loko swiyimo swo tano swi nga va swi sirheleriwile hi swi swisirhelelo swo tiya leswi siveke ni mati leswaku nghozi yo tluleriwa yi nga nghenisiwi; na b lava va vabyeke ku ringana masiku manharhu kumbe ku tlhurisa, va fanele ku tisa switifiketi swa rihanyo ku kombeta leswaku sweswi se swa kotaka leswaku va nga khoma swakudya.
Ku sirhelela swiambalo
 Swiambalo swo serhelela swi fanele swi va swo vonakala hi muhlovo wa swona, swi basile, swi nga handzukangi naswona ku fanele swi katsa na swihuku leswi nga ni vusirheleleki, tindambhu to siva misisi, swo khoma malebvu, tikepisi ta nhloko ni makatla, majombho yo basa ni majombo ya vusirheleli lama fambisanaka ni swilaveko swa swa rihanyo ni mafasikoti lama sivaka ku nghena ka mati tanihi hi leswi ku nga xilaveko xa le ntirhweni;
ekusunguleni ka ntirho wa siku rin?wana na rin?wana kumbe hi nkarhi wo karhi wo nghena entirhweni, n?wini wa xitlhavelo u fanele ku nyika vatirhi swambalo swo tisirhelela hi swona.
n?wini wa xitlhavelo u fanele ku tiyisisa leswaku xiambalo xolexo xa ku sirhelela xi vekiwa ni ku va xi hlayisiwa leswaku xi nga khumbhani ni swiambalo swa vona vinyi vatirhi.
swiambalo swa vona vinyi vatirhi swi fanele ku hlayisiwa elokharini leyi yi vekeriweke ku va yi tirhiseriwa xikongomelo xolexo ntsena.
Xiambalo xo sirhelela xi fanele ku cinciwa kumbe ku basisiwa loko swi fika eka ku tluletiwa hi minchumu leyi nga ri ku kahle kumbe loko xi sungula ku va xi thyaka.
Vatirhi eka tindhawu to basa ni leti to thyaka va fanele ku ambala xiambalo xo sirhelela lexi xi vonakalaka, hi nandzelelano wa swona.
Xiambalo xo sirhelela xi fanele xi va lexi xi pfalaka xiambalo xa munhu hi yexe.
Vatirhi va nga cincela eka xiambalo xo sirhelela ntsena eka tikamara lama ya faneleke ni tiayitheme ta xiambalo xo sirhelela lexi siyiweke eka tindhawu to tirhelo eka tona ta xitlhavelo ti nga vekiwa ntsena kumbe ti hayekiwa eka tindhawu leti endleriweke tiayitheme teleto.
Vatirhi va nga ka va nga pfumeleriwi ku va va tshama kumbe ku etlela ehansi eka swiambalo swa vona swo sirhelela hi nkarhi wo wisa naswona a swi nge ambariwi swiambalo ehandle ka ndhawu ya xitlhavelo.
ii 10 N?wini wa xitlhavelo u fanele ku va a nyika switirhisiwa swa xo hlantswela kumbe ku tirhisa mintirho ya xo hlantswela kutani vatirhi va fanele ku pfumeleriwa ku teka xiambalo xo sirhelela leswaku xi ya kaya ku ya hlantswiwa kona.
Ku vaviseka
 Ku tsemiwa hinkwako ni ku vavisekanyana swi fanele ku bandichiwa hi bandichi leri nga ngheniseki mati leri tiyeke swinene, swiyandla swa mavoko swa vutshunguri kumbe swisirheleli swa tintiho leswi nga ni raba.
Vatirhi va fanele ku tivisa ku vaviseka kun?wana na kun?wana hi ku hatlisa eka n?wini wa xitlhavelo.
Ku hlamba miri na ku hlamba mavoko
Vatirhi lava tirhanaka ni swakudya va fanele ku-
a hlamba va nga si sungula ku tirha; naswona b ku hlantswa mavoko ya vona ni le mahlweni ka makatla hi ku tirhisa xisibi xa mati lexi dlayaka switsongwatsongwana ni mati yo tsutsuma hi ku hatlisa swinene endzhaku ka loko va tithyakisile hi f misava kumbe endzhaku ka loko va tirhisile xihambukelo kumbe loko va nghena eka ndhawu yo tirhelo eka yona.
Leswi yirisiwaka
 Swingwavila, ku katsa swilo swa xintu, swi nga ka swi nga ambariwi eka ndhawu laha swilo leswi dyiwaka swi khomakhomiwaka kona.
Min?wala yi fanele ku tsemiwa, yi va yi basile naswona yi va hava ku sasekisiwa ka min?wala.
Ku dya, ku nwa kumbe ku tirhisa kumbe ku khoma fole a swi pfumeleriwi eka ndhawu yin?wana na yin?wana laha nyama yi khomakhomiwaka kona.
Swidzidzirisi, byalwa kumbe xin?wana na xin?wana lexi xi nga nchumu wo dakwisa xi nga ka xi nga tisiwi eka xiphemu xin?wana na xin?wana xa ndhawu leyi naswona munhu loyi a nga dzaha kumbe a dakweke a nga ka a nga pfumeleriwi ku nghena eka xiphemu xin?wana na xin?wana xo khomakhomana ni nyama eka ndhawu ya nyama.
Vatirhi va fanele ku papalata xin?wana na xin?wana lexi nga ta vanga xiendlo xa ntlulela-mavabyi.
Vuleteri
Vatirhi hinkwavo va fanele ku leteriwa hi ta maendlelo eka swa rihanyo ni timhaka ta rihanyo ra vona vini hi n?wini wa xitlhavelo, ni tirekhodo to letela ti fanele ku hlayisiwa.
XIPHEMU XA 
NTIRHISANO WA XIMUNHU NI SWIFUWO NA NGHINGIRIKO WO DLAYA SWIFUWO
Xiyenge xa 111h]
Swilaveko swa tigolonyi
 Ku tleketla swifuwo ku suka laha swi ndlayeriwaku kona exitlhavelweni-
a endzeni le hansi egolonyini-
i Ku fanele ku va ku tiyile ku ri hava timbhovo exikarhi ka swivandla swo hambana hambana lama ya nga vangaka ku tluleriwa ka swifuwo hi mavabyi eka xivandla xa le hansi; na ii yi fanele yi ri hava ku ntsonga ni ku rheta;
b matlhelo ni swikamarana-
i A ya fanelangi ku va hansi ka 1800mm eka tihomu na 750mm eka swifuwo leswintsongo; na iii swikamarana swi fanele ku vekeriwa eka 3m yin?wana na yin?wana ya ndhawu ya ku layicha eka movha leyi nga leha ku tlula 4m.
c ndzhuti wu fanele ku nyikiwa eka tinguluve leti nga ku fambisiweni;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
d ku ba ka moya eka movha swi fanele ku tiyisisiwa; na e ndhawu yo layicha yi nga vi-
i leyi nga ni tiengele to tlhava, makhona, magegetsu kumbe mimbhovo leyi nga vavisaka swifuwo, kumbe iii leyi nga ni swilo leswi hlekahlekaku swi vekiweke exikarhi ka swiharhi.
Ndhawu ya le hansi ya mpimo wa lehansi leyi lavekaka ya xiharhi xin?wana na xin?wana egolonyini yi fanele ku va-.
b 0.3 sq. m ku ya hi rhole lerintsongo;
c 0.4 sq. m ku ya hi nyimpfu kumbe mbuti;
Ku fanele leswaku ku ri na swikamerana eka movha leswi tirhaka ku hambanisa-
a Tinkuzi na tinkomazi kumbe tihomu ta tinyumba;
b Swihari leswikulu kumbe leswintsongo;
c swa tinxakanxaka;
d Swihari leswi nga hanyangiki kahle ni leswi hanyeke kahle;
e Swiharhi swo vaviseka kumbe swo kala swi nga voni ni leswi hanyeke kahle.
N?wini wa movha u fanele ku tiyisisa leswaku movha yi tirhisiwile ku tleketla swiharhi ku ya eka xitlhavelo yi vekiwa eka xiyimo xo basa lexi nga ni rihanyo.
Ku ehlisa [Tlhela u langusa swilaveko swa swinawana swa 19]
 Swihari leswi swa ha ku fikaka exitlhavelweni swi fanele ku chichiwa hi ku hatlisa hi vatirhi lava va nga leteriwa.
Swihari swi fanele ku chichiwa kahle leswaku ku papalatiwa ntsako, ku chava, ku twa ku tikeriwa na ku vaviseka.
A ku pfumeleriwi gezi ra ku choka tinguluve ni swirhodyana.
Swiharhi swi nga ka swi nga tlhakuriwi hi tinhloko, phuntisiwa, xikhumba, tindleve, mincila, timhondzo kumbe milenge naswona a swi fanelangi ku sindzisa swiharhi ku tlula ku suka eka swiyenge swo hambana kumbe xivandla lexikulu hi nkarhi wo swi ehlisa.
Minkarhi yo wisa
Swifuwo swi fanele ku va swi wisa vusiku hinkwabyo eswivaleni swi nga si dlayiwa, kambe loko mukamberi loyi a amukeriweke a enerisiwa leswaku se swi wisisiwile, swi nga dlayiwa hi siku leri swi fikeke hi rona loko ntsena swi humurile eka nkarhi lowu nga ri ki hansi ka awara.
Ku wisa ka swifuwo [Tlhela u langusa swinawana swa 20; 21; 22]
 Swifuwo leswi yimeleke ku dlayiwa swi fanele ku hoxiwa evuwiseleni kumbe eswivaleni.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Xivala xi fanele ku va xi basile endzhaku ka loko ntlawa wun?we wa swiharhi wu susiwile.
Mati yo basa ya fanele ku tshama ya ri kona hi minkarhi hinkwayo loko swifuwo swi yimela ku dlawa.
Swiharhi a swi fanelangi ku tshama evuwiseleni byo va swi ta dlayiwa ku tlula 72 wa tiawara, kambe hi tlhelo ra marhole na tinguluve ku nga vi ku hundza 48 wa tiawara.
Xinawana-ntsongo lexi xa 4 a xi tirhisiwi eka timbuti ta Judas laha ku faneleke ku va na ?
a swivala leswi nga fuleriwa, leswi nga andlaleleka kahle le kule na ndhawu ya xitlhavelo.
b Swakudya swa kahle leswi nga ringanela hi masiku hinkwawo, na c Vutshunguri bya swihari lebyi lavekaka.
Timbuti ta Judas leti boxiweke laha henhla ti nga pfumeleriwi ku velekana ti andza kutani swiphongo leswi tsheniweke swi fanele ku tirhisiwa.
Swiharhi leswi tshamisiwaka exivaleni swo yimela ku ya tlhaviwa swa nkarhi wo leha ku hundza 24 wa tiawara swi ri karhi swi ehlisa kumbe ku hundza 48 wa tiawara swi ri karhi swi gayela, swi fanele ku nyikiwa swakudya.
Tinguluve na swirhodyana leswi nga se tshikisiwaka ku mama swi nga ehansi ka tin?hweti tinharhu na swinyimpfana leswi nga se tshikisiwaka ku mama swa le hansi ka tin?hweti timbirhi swi yimelaka ku tlhaviwa hi nkarhi wo ringana 12 wa tiawara kumbe ku hundza, swi fanele ku dyisiwa swakudya swo fana na koroni hi tlhelo ra tinguluve, na masi kumbe swin?wana leswi tirhisiwaka endhawini ya masi hi tlhelo ra marhole, swinyimpfana na swihlangi hi ku twisisa leswaku masi yalawo ya tirhiseriwa bodhlela kumbe endlelo rin?wana ra kahle ka swihari swo tano.
Laha swihari swi dyisiwaka eswivaleni, swakudya swi nga vekiwa hi ndlela ya furhu kumbe eka xibye lexi nga lulamela.
Swihari leswi landzelaka swi nge pfaleriwi exivaleni xin?we;
a Tinkuzi na tintswele kumbe swithokazana leswi nga se bekaka na tintswele.
b Swifuwo leswitsongo na vatswari va swona c Swifuwo swo hambana hi muxaka wa swona.
d Swiharhi swo hatlisa ku kwata na le swa kahle,na e Tihomu ta timbondzo to leha na leti to koma.
Swiharhi leswi bekelaka endzeni ka switleketli kumbe eswivaleni swo yimela ku ya tlhaviwa swi fanele ku vekiwa eka xivala xa le tlhelo na swivanana swa swona, ku yimela xiboho xa dokodela wa swiharhi, leswi nga ta katsa ku susa ka swifuwo leswintsongo eka ndhawu ya xitlhavelo kumbe ku herisiwa, hi ku landza swiyimo swo fana na loko swifuwo leswi nga va ka na mavabyi kumbe leswi nga na wona, na ku twisisa leswaku swiharhi leswa ha ku bekaka swi nga tlhaviwi exikarhi ka masiku manharhu.
Ku risa [Tlhela u vona swinawana swa 23,24]
1. swiharhi leswi nga vekiwa eswivaleni swo yimela ku ya tlhaviwa kumbe eswivaleni swa nkarhi hinkwawo swi fanele ku khomiwa hi vukheta, ku ri lava ku biwa na ku huwelela.
Swo chayela swi fanele ku tirhisiwa hi ku ba nakona swi nge tirhisiwi loko swiharhi swi ri karhi swi ya emahlweni.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Ku tlhava ka xihatla
 Swihari leswi nga vaviseka loko swi fambisiwa, eku ehlisiweni kumbe eswivaleni swi fanele ku tlhaviwa hi xihatla ku sivela ku twa ku vona ka swiharhi.
Swiharhi leswi nga vaviseka leswi nga ha kotiki ku famba swi fanele ku balesiwa na ku tsemeleriwa laha swi nga kona, emovheni kumbe exivaleni, swi tsutsumisiwa swi ya eka ku tlhava ka xihatla.
Ku tshamisiwa etlhelo swi ri swoxe Tlhela u vona nawu wa 20m
Swiharhi leswi ehleketeriwaka ku va swi karhateka hi xiyimo lexi nga endlaka leswaku nyama yi nga vi kahle ku tirhisiwa munhu kumbe swiharhi swi fanele ku vekiwa etlhelo swi ri swoxe na kona xivala xo pfalela xi fanele ku va kona ku va swi kamberiwa hi mukamberi loyi a tsariweke, loyi a nga dokodela ya swiharhi, ni ku pasisiwa swi nga se yisiwa eku tlhaviweni.
Swo tsakisa [Tlhela u vona nawu wa 25]
Endhawini ya xitlhavelo swiharhi swi fanele ku titivatiwa hi maendlelo la ma nga eka Nawu wa73, ku nga se tsemiwa
Maendlelo yo ntlhontlha ntsako
 Swifuwo swi tsakisiwa exitlhavelweni hi-
a Endlelo ro va xi pfaleriwa hi bawuti, ku ya hi swipimelo leswi-
i n'wini wa xitlhavelo a faneleke ku vona leswaku xibalesa xa mpfalelo xa ku tirhisa bawuti a xi endli mpfumawulo, ku vona leswaku xi le ka xiyimo xa kahle xa ku lunghisiwa naswona xi tirhisiwa hi ku landza maendlelo lawa ya pasisisweke hi muofisiri-nkulu wa rixaka; na ii Ntlawa wa maqulu ya muxaka wa xifuwo kumbe xihari xo karhi wu fanele ku tirhisiwa ku tiyisisa leswaku mpimo wa rivilo ra bawuti na manghenelo ya rona enhlokweni;
b Endlelo ra ku tirhisa gezi, ku ya hi swiyimo leswi-
i n'wini wa xitlhavelo u fanele ku vona leswaku maendlele ya ku tlhava hi ku tirhisa switirhisiwa swa gezi ya le eka xiyimo xa kahle xo lulamisa kutani ya tirhisiwa ku ya hi maendlelo lama amukeriwaka hi muofisiri-nkulu wa rixaka;
ii switirhisiwa swa gezi swi fanele ku vekeriwa enhlokweni ya xihari kumbe xifuwo hi ndlela leyi ndzilo wa gezi wu nga hundza wu ya ebyongweni; kutani iii ku fanele ku vekeriwa timitara to pima nkarhi, ndzilo lowu tirhisiwaka loko ku dlawa xifuwo kumbe xiharhi ku tiyisisa leswaku swibumabumelo swa vaaki va switirhisiwa swa landzeleriwa; kumbe c endlelo rin?wana na rin?wana leri ri amukeriwaka kumbe ku pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Ndlela ya ku balesa xihari hi ndlela yo tsakisa yi fanele ku lawuriwa ni ku pimiwa hi rivilo ra ku halaka ka ngati ni ku tsemelela nyama.
Ku halaka ka ngati.
 Xiharhi xi fanele ku halaka ngati hi kwalomu ka 60 wa tisekondo endzhaku ko va xi tlhaviwa kumbe ku dlayiwa-
a Hi xiyimo xa ndhawu yo hayeka; kumbe b Hi xiyimo xa ndhawu yo patlalala, ntsena loko xikarhi kumbe xifuwo xalexo xi vekiwile ek ndhawu yo hayeka hi ku hatlisa endzhaku ka ku tlhaviwa na ku tsemelela.
Xiharhi xi fanele ku tlhaviwa hi ku vavisa kumbe ku tsema misiha ya ku fambisa ngati ku suka enhlokweni ku ya embilwini enhan?wini matlhelo hinkwawo hi ku tihrisa mukwana wo kariha, hi tlhelo ra tinguluve na tihomu hi tshikelela na ku vavisa misiha leyi nga kusuhi na mbilu.
Mukwana wa le tlhelo lowu nga basa na ku hlantswiwa wu fanele ku tirha eka xikarhi xin?we.
Minkarhi ya ku halaka ka ngati
Swiharhi swi nga tsemeleriwa tsena loko switlhaviwile ka nhungu eka tihomu na tihanci na tsevu wa timinete eka swirhodyana, tinguluve na tinyimpfu.
Ku yevula na ku basisa swa le ndzeni.
 Ku tsemelela na ku yevula swi fanele ku endliwa hi xihatla endhzaku ka ku tlhaviwa ka xikarhi hi-
a Ku susa nhloko na milenge leswi tlhelaka swi yisiwa ku ya kamberiwa leswaku swirho leswi swi fambelana na mintsumbu;
b Ku susiwa ka mavele laha ma nga khomelela kona edzobyeni na ku tshikiwa leswi nga ta salela eka tlhelo lerin?wana eka ntsumbu na ku vona leswaku masi a ma halakeri eka swin?wana swirho swa ntsumbu; na c Ku tsemiwa eka tindhawu leti nga na mintila yo tsema hi le ka yona mukwana wo khoma hi voko wu fanele wu va wu basile matlhelo hinkwawo, kumbe mukwana wa gezi kumbe swin?wana wu nga ka nga tirhisiwi.
Swirho swo tirha ku beka kumbe xiphemu xin?wana na xin?wana lexi xi nga tirhisiweki hi tlhelo ro xaviselana xi fanele ku tirhaniwa na xona tanihi minchumu leyi nga yirisiwa kutani swi fanele ku vekiwa eka swibye leswi faneleke.
Hinkwaswo switirhisiwa swo yevula na ku kama swa lendzeni swi fanele ku basisiwa loko swi heta ku tirhisiwa eka ntsumbu wo karhi.
Hi nkarhi wa ku yevula na ku kama swa le ndzeni swa mintsumbu ya swifuwo leswi tlhaviweke, ku khumbhana ka nyama leyi yi humelelaka ehandle ni tipulatifomo, makhumbi, ehansi kumbe matlhelo ya le handle ya xikhumba kumbe xikhumba xa houmu ni switirhisiwa leswi nga ni misava kumbe minchumu yin?wana swi fanele ku papalatiwa hi matlhelo hinkwawo.
Ku karapa na ku halela na ku kamiwa ko sungula, ku hlatshwiwa ka tinguluve ku fanele ku hetiseka ku nga si yiwa eka ndhawu yo kamela swa lendzeni eka yona.
Ku ntluleriwa hi thyaka ra mavabyi ka mintsumbu ya swifuwo, nyama kumbe swirho swa marhumbu na makhwirhi, mitsakamiso, nyongwa kumbe masi loko ku ri karhi ku kamiwa swa le ndzeni swi fanele ku papalatiwa kutani laha ntlulelo wu veke kona, ku fanele ku tsemiwa ku susiwa ehansi ka vulawuri bya mukamberi loyi a amukeriweke naswona swi nga hlantswiwi swi susiwa hi mati.
Hinkwaswo swirho na swiphemu swi fanele ku va kona loko ku kamberiwa nyama na kona swi fanele swi fambelana na mintsumbu ya ntiyiso.
Mintsumbu yi nga ka yi nga basisiwi, ku suriwa kumbe ku omisiwa hi bulachi, lapi kumbe swin?wana na swin?wana swo fana na swona.
Marhumbu ya nga ka ya nga hambanyisiwi na khwirhi na muhori hi nkarhi wo kama na ku basisa swa le ndzeni.
Khwirhi kumbe muhori, marhumbu, thundelo na xo tshama nyongwa a swi fanelanga ku pfuriwa endhawini ya xitlhavelo, na swona xo khoma nyongwa xi fanele ku susiwa xa ha helerile le kamarini ro tsemelela kumbe eka ndhawu yo tsemelela eka yona endzhaku ka ku kamberiwa ni ku amukeriwa ka swivindzi.
Mintsumbu ya tihomu kumbe tihanci leti nga ni ku ringana tin?hweti tinharhu hi vukhale na tinguluve leti tikaka ku tlurisa 92kg ti fanele ku tsemiwa ku ta hi le nhlaneni ku nga se kamberiwa nyama.
Ku hlantswa ko hetelela
 Mintsumbu ya swifuwo yi nga basisiwa hi mati lawa ya fambisiwake eka mpimo wa kahle wa tshikelelo ku susa swirhambyana leswi nga salela eka nyama loko ku va ku tsemiwa hlama na ndhawu ya marhumbu, na ku hlantswa ngati endzhaku ka ku heta ku kambela nyama.
A ku na munhu loyi a nga ta pfumeleriwa ku va a nghenisa kumbe ku va a veke switsotswana swin?wana ku katsa na le swi nga kotaka ku hanya endhawini leyi nga hava moya, kumbe switirhisiwa swin?wana leswi nga ta va swi vekiwa hi xikongomelo xa ku sivela ku pfulunganyeka eka swifuwo hi ku hanyisa switsotswana kumbe ku sivela ku kula ka switsotswana kumbe ku bola ka swo karhi, kumbe hi swikongomelo swin?wana. Kambe hinkwaswo leswi vuriweke swi nga kanganyisiwi na swin?wana switirhisiwa leswi fambelanaka na swilaveko leswi nga eka Nawu wa Swakudya, Switola naLeswi nga tluleriki wa 1972 Nawu wa Nomboro ya 54 wa 1972 naswona swi va swi amukeriwa ku ya hi nandzelelano hi muofisiri-nkulu wa Xifundzha.
Ku hunguta
Ntsumbu wa xifuwo lowu hundziseriwake emahlweni hi ku pfumeleriwa hi mukamberi loyi a nga tsarisiwa no pfumeleriwa swi nga hungutiwa eka ndhawu ya xitlhavelo swi nga se titimetiwa kumbe loko swe swi, kambe ku tsemelela ku n?wana ku fanele ku endliwa eka kamara ro tsemelelela eka rona.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
XIPHEMU XA VI
KU KAMBELA NYAMA
Nawu wa 111j]
A. Ku kambela ka nyama yi nga se tlhaviwa
Ku kambela nyama xifuwo xi nga si dlayiwa
 Mukamberi loyi a nga tsarisiwa ku endla swa vukamberi eka swifuwo leswi nga se tlhaviwaka eka-
a xitlhavelo xa le matikweni ya le xikaya, u fanele a va mukamberi kumbe loyi a nga nyikiwa xiyimo xexo hi muofisiri-nkulu wa xifundzha, wo kambela nyama.
b Eka tindhawu ta mphakelo wa le hansi na wa le henhla exitlhavelweni u fanele a va mukamberi wa nyama.
Nhamuselo ya ku amukele vukona bya rihanyu na masungulo swi fanele ku nyikiwa eka swifuwo hinkwaswo hi nwini wa ntlhambhi lowu wu lavaka ku tlhaviwa naswaona ku fanele ku va ku rekhodiwile hi n?wini wa xitlhavelo kutani Nhlamuselo yo tano ya ku amukele vukona bya rihanyo yi fanele ku va na vuxokoxoko lebyi landzelaka-
a Siku ra ku ehlisa.
b Vito na kherefu swa n'wini kumbe purasi.
c Nomboro ya swifuwo na muxaka wa swona.
d Xiyimo xa rihanyu ra tlhambhi ku katsa na nhlayo ya mafele ya wona, na e Murhi wo tshungula loko swi nyikiwile na minkarhi yo va ku tshiketiwa na masiku ya kona.
Xiharhi xi fanele ku kamberiwa hi siku leri xi nga ta fika hi rona exitlhavelweni na kona ku vuyelela ka vukamberi ku fanele ku endliwa eka siku ra ku xitlhava loko ku ri hi leswaku ku tlhava a ku endliwanga exikarhi ka tiawara ta 24 endzhaku ka ku fika.
Ku fanele ku va na maendlelo lawa ya faneleke ku landzeleriwa eka xitlhavelo ku langutisa kumbe ku landzelerisa vuxokoxoko lebyi lavekaka eswivalweni ku ya eka mukamberi loyi a nga tsarisiwa eka ndhawu yo kambela nyama, na maendlelo yo ku fungiwa hi wona swihari kumbe swifuwo swo karhi ku endle ku lemukisa mukamberi loyi a tsarisiweke a amukeriwa ku kambela ya fanele ku va kona.
Ku kambela ka ku yisa emahlweni na le swi kumakaka
 (a) Hinkwaswo swihari kumbe swifuwo hi ku ya hi mavonele ya mukamberi loyi a tsariweke, loyi a nga ri ki dokodela wa swifuwo, kambe a kambelaka swiharhi leswi nga se tlhaviwaka leswi hlamuseriweke eka nawu lowu pasisiweke hi palamende wa 79 leswaku a swi ringanelanga ku tlhaviwa swi fanele ku tlhela swi kamberiwa hi dokodela wa swifuwo loyi a nga tsarisiwa tani hi mukamberi wa nyama loyi a amukeriweke.
c Dokodela wa swifuwo u ta teka xiboho leswaku swifuwo sweswo swi nga tlhaviwa kumbe swi cukumetiwa.
Loko dokodela wa swifuwo a teka xiboko xa leswaku xihari lexi hlamuseriweke eka nawu wa 1a xi nga dlayiwa kumbe ku pfumeleriwanyana ku xi dlaya, ntsumbu wa xiharhi yi fanele ku kamberiwa ka xiyenge xa vumbirhi hi ku ya hi nawu wa 107.
Xiharhi xi nge tlhaviwi loko xi ehleketeleriwa leswaku swilo swo karhi leswi nga yirisiwa-
a Swi tirhisiwile eka xona.
b Swi totiwile eka xona.
c Swi hlanganisiwile eka xona, kumbe d Swi dyiwile hi xona.
Ku hava munhu loyi a nga pfumeleriwaka ku tlhava xifuwo kumbe xiharhi lexi lavaka ku veleka kumbe lexi nga velekela exivaleni. Tlhela u vona nawu wa 68 11
Makhomelo ya swiharhi leswi feke
 Hinkwaswo swiharhi leswi feke loko swi fika na leswi nga fela exivaleni swi fanele ku cukumetiwa ku fana na leswi nga pfumeleriwangiki ku dyiwa hi munhu kumbe xifuwo hi ku ya hi Xiphemu xa VIII.
Loko ku nga se yevuriwa kumbe ku tsemeleriwa ku yisiwa eku cukumetiweni kumbe ku kamberiwa ku totiwa ka ngati ku papalata kkombo ra Vuvabyi bya ku hefemula gasi swa laveka ku endliwa.
A ku na xihari kumbe xifuwo lexi feke kumbe lexi faka xi nga yisiwaka endhawini ya xitlhavelo, handle ka loko ku ri leswaku i xiphemu xa leswi nga vekiwa eka leswi nga na rihanyu ra kahle, kumbe ku susiwa endhawini ya xitlhavelo.
A ku na ntsumbu waxifuwo kumbe xiphemu xa nyama lexi nga pfumeleriwangiki ku tirhisiwa xi nga ta tsemiwa xi katsiwa eka leswi nga pasisiwa ku tirhisiwa.
I ku hlawula ka n'wini ku endla leswaku ku va na ku kamberiwa ka Vumbirhi ka xifuwo loko Mukamberi loyi a tsariweke kumbe Vulawuri bya Mavabi ehansi ka nawu wa Rihanyu ra Swihari wa 2002 Nawu wa Nomboro ya 7 wa 2002, loko xi ehleketeleriwa tani hi dokodela wa swiharhi u fanele a tivisiwa.
Ndhawu na endlelo ra ku yevula swifuwo leswi feke hi swoxe hi xikongomelo xa ku lava ku tirhisa dzovo, swi fanele ku endliwa hi ku landza xinawana lexi pasisiweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Nkarhi lowu swifuwo leswi vabyaka swi vekiwaka etlhelo swi ri swoxe.
Nawu wa Rihanyu ra Swifuwo wa 2002 (Nawu wa Nomboro 7 wa 2002) swi fanele ku yisiwa eka xitlhavelo swi putserisiwile hi maphepha ya le ka va Xihambano xo TSHUKA (?red cross?) mpfumelelo lowu nga humesiwa hi dokodela wa swiharhi wa hulumende eka purasi rero na ku fika ka swifuwo leswi lavaka ku cukumetiwa exitlhavelweni swi fanele ku tiyisisiwa eka dokodela wa swiharhi wa hulumende.
Loko xihari kumbe xifuwo xi karhatiwa hi vuvabyi kumbe ku ehleketeleriwa leswaku xikharhatiwa hi mavabyi lawa ya lawuriwaka ehansi ka Nawu wa Rihanyu ra Swifuwo wa 2002 Nawu wa Nomboro7 wa 2002 kumbe loko ku ri ku xihari kumbe xifuwo xi kamberiwile xi kumeka xi ri na Vuvabyi bya mukhonwana epurasini kumbe Vuvabyi bya rifuva leswi nga vekeriwa letere ra C kumbe T tani hi mfhungo, na kona swi nga ri na marito ya xihambano xo TSHUKA xo pfumeleriwa hi dokodela wa Swiharhi wa hulumende wa xifundzha ya vufambisi bya mintirho yo tshungula swihari, wa laha ndhawu ya xitlhavelo yi nga kona u fanele ku twivisiwa hi xihatla.
Eka xiyimo xo fana na loko ndhawu ya xitlhavelo yi yirisiwile kumbe ku aleriwa ehansi ka Nawu wa Rihanyu ra Swihari kumbe Swifuwo wa 2002, Muofisiri-nkulu wa xifundzha a nga lerisa n'wini wa ndhawu ya xitlhavelo ku tlhava xihari kumbe xifuwo ehansi ka swipimelo swo karhi leswi tsariweke hi Muhofisiri yaloye.
Timovha leti tleketlaka ni ku ehlisa swifuwo leswi nga na vuvabyi lebyi lawuriwaka swi fanele ku hlantswiwa na ku tshunguriwa vuvabyi hilaha ku pimiweke hi kona hi dokodela wa mfumo swi nga si suka eka ndhawu ya switlhavelo.
Swiletelo
Mukamberi loyi a tsariweke ku va a amukeriwile u fanele ku titoloveta hinkwaswo swiletelo swo engetelela leswi swi nyikiweke hi muofisiri-nkulu wa rixaka hi tlhelo ra mayelana na minkambelo leyi endliwaka emahlweni.
B. Nkambelo wa nyama lowu nga wa masungulo
Swilaveko swa vatirhi va nkambelo wa nyama
Muofisiri-nkulu wa Xifundzha hi yena a nga vonaka leswaku nhlayo ya vakamberi va nyama lava lavekaka i va ngani eka xitlhavelo endzhaku ka loko a langutisisile mpfapfarhuto wa ndhawu ya xitlhavelo, nhlayo ya switici swo kambela, rivilo ra fambelo ra layini, ku hambana ka xivumbeko na vufambisi bya ndhawu ya xitlhavelo xo karhi.
 Ku hava ntsumbu wa xihari kumbe xifuwo, xirho, muhori kumbe swa le ndzeni swo TSHUKA swi nga xavisiwaka kumbe ku humesiwa eka ndhawu ya xitlhavelo handle ka loko yi kamberiwile na ku pasisiwa hi mukamberi loyi a amukeriweke ku kambela swi tlhele swi funghiwa hi mfungho wa ku ?PASSED? hi ku landza Xiphemu xa VII xa nawu.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Vuxokoxoko lebyi lavekaka, ku katsa ku kambela ka swifuwo leswi nga se tlhaviwaka na matimu ya rihanyu swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku ri KARHI KU kamberiwa nyama ya kona.
Munhu a nge susi, ku tsema, ku faya marhambu eka Ntsumbu wa xikarhi kumbe xifuwo xin?wana na xin?wana kumbe nyama ku nga se endliwa vukamberi.
Munhu a nga fanelanga ku susa mfungho kumbe vumbhoni bya Vuvabyi byi n?wana na byi n?wana, xiyimo, ku kanganyiseka ko karhi kumbe ku thyaka hi ku hlantswa, ku susa loku nga lavekiki kumbe maendlelo yan?wana loko nyama yi nga se kamberiwa. Handle ka loko swi endliwa ehansi ka Vulanguteri bya Mukamberi loyi a tsariweke.
A ku na swo chela ngati yo basa swi nga susiwaka ku nga se kamberiwa nyama.
Tinhloko, milenge, swa le ndzeni swo dziva na leswo TSHUKA swi fanele ku va swi hambanyiseka ku va swi nga kanganyiseki na mintsumbu ya swona swa ntiyiso ku kondza ku fika nkarhi wa ku kambela wu fika.
Ntsumbu wun?wana na wun?wana, nyama kumbe swa le ndzeni leswi hi ku ya hi mavonele ya mukamberi loyi a tsarisiweke leswaku u ringaneriwile hi ku kambela, leswaku a swi ringanelanga ku tirhisiwa hi munhu kumbe xihari, swi fanele ku vekiwa endhawini ya tlhelo ku yimela ku ya kamberiwa ka xiyenge xa vumbirhi.
Mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku titoloveta hinkwaswo leswi faneleke ku landzeleriwa leswi humesiweke hi muofisiri-nkulu wa rixaka ku landza Vukamberi bya nyama byo sungula.
Tihomu
Vukamberi bya mintsumbu ya tihomu
 Mukamberi loyi a amukeriweke ku va a kambela u fanele ku kambela ntsumbu wa homu hi endlelo ra ku langutisisa, ku khumba, ku nuheta na, laha swi faneleke, ku tsema xirho ku fanele ku langutisisiwa-
a Xiyimo xa mphamelo wa swakudya.
b Muhlovo wa xona.
c Risema ra xona.
d Ku fana kumbe ku ringana.
e Mahalakelo ya ngati.
f Ku thyakisa ku n?wana na ku n?wana loku nga vangaka Mavubyi.
g Xiyimo xa ku khomiwa hi Vuvabyi.
j Ku vaviseka na ku va na swivati.
Loko ku ri karhi ku kamberiwa mulenge ya le ndzhaku, Mukamberi loyi a amukeriweke ku va a tirha ntirho wo kambela u fanele ku kambeka hi matlhelo mambirhi-
a Marhimila lama byindleke marhambyini ya khwiri hi ku vona.
d Xirho xa le xifuveni, hi ku tsema ka mbirhi ku ringana 25mm etlhelo na ku susa nyama ya le henhla ku ta huma timayisela, na e Tinso, hi ku tihumela ehandle hi ku tsema ko hlaya ka ku funghalaha swi faneleke na hi Lnn. renalis hi ku tsema ko hlaya ka ku fungha.
Loko ku endliwa Vukamberi bya milenge ya le mahlweni, mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku kambela hi matlhelo mambirhi-
c Nyama leyi kumeka ehenhla ka voko, hi ku tsema u ya fika eka xiphemu xa mayisela.
Rhumbu, timbambu, marhambu lawa ya nga khomana na hlana ya fanele ku kamberiwa eka mintsumbu ya swifuwo leyi nga hambanisiwa.
Ku kamberiwa ka tihloko ta tihomu
 Loko ku kamberiwa nhloko mukamberi loyi a nga tsarisiwa a amukeriwa ku kambela u fanele ku kambela hi ka mbirhi.
b Masetara ya le handle M.Masseter hi ku tirhisa tirhisa ku tsema u fungha ku mbirhi ko andlaleka loku fambisanaka ni meno ya le hansikumbe xihlaya xa le hansi, na masetara ya le ndzeni M. pterigodeus, hi ku tsema u fungha kan?we loku ko enta swinene.
Mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku vona na ku khumbha ririmi.
Mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku langutisisa dzovo, milomu, Makhuyu, xihlakahla, matihlo na tinhompfu.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Mikolo yi fanele yi susiwa endzhaku ka ku kamberiwa tani hi xiphemu xo tlhava na kona yi vekiwa eka leswi nga lulamelangiki ku tirhisiwa hi munhu kumbe xiharhi.
Ku kamberiwa ka milenge
Milenge yi fanele ku kamberiwa hi ku langutisisa.
Ku kamberiwa ka swa le ndzeni leswo tshuka.
loku ku ri karhi ku kamberiwa swa le ndzeni swo tshuka mukamberi loyi a tsarisiweke a pfumeleriwa ku va a tirha ku kambela u fanele ku kambela-
a ematlhelo ya mahori hi ku langutisisa.
b Xivindzi hi ku khumba na ku tsema a fungha eka ndhawu ya nyongwa ni le tshakwini ra le ku sungula ka ncila ku va ku pfuriwa mbhovo wa nyonghwa;
c Misiha ya xivindzi hi ku tsema u fungha eka Ln. hepaticus;
d Minkolo hi ku tsema u ya hansi ku landza vulehi na rhumbu ro fambisa swakudya ku ya ekhwirini hi ku langutisisa.
e Mahalu hi ku khumba na ku tsema eka ndhawu ya le handle ku fika eka xinharhu ehenhla ka nhlangano ku pfula marhavi-nkulu ya nkolo.
h Pericardium na mbilu, hi ku tsema u ya ehenhla, u tsema intvhentikula spekitamu u pfula na ventricles na ku tsemeleriwa kambirhi ko yisa ehenhla ko engetela eka septum yo hambana-hambana.
i Popi ya ku fambisa moya hi ku kambela hi mahlo, na kona loko swi fanerile hi ku tsema xiphemu xo karhi.
j Ncila hi ku langutisisa.
k Emahlweni ka nkolo hi ku langutisisa.
l Matlhelo ha vumbirhi ya xifuva hi ku langutisa.
m Xipaci xa vana hi ku langutisisa.
Nkambelo wa swa le ndzeni swa tihomu leswo dziva
Loko ku ri karhi ku kamberiwa swa le ndzeni swo dziva, mukamberi loyi a tsarisiweke a pfumeleriwa ku va u fanele ku kambela-
a xikhumbanyana xo tiyelanyana xa marhumbu na nhundzu ya nghozi, hi ku langutisisa;
b loko swi lulamerile, endzeni ka hansi ka khwirhi kumbe emarhumbyini, kambe ku kambela ku nga endlaka ntsena eka kamara ra swa le ndzeni leswi swo dziva kumbe ndhawu yo pfalela leyi yi nga ni xitirhisiwa xa yona yi ri yoxe;
c Leswi chelaka swakudya hi ku langutisisa, loko swi fanerile hi ku tsema loku ku hlayekenyana u kombela Lnn gastici, mesenterici, cranialis na caudalis, hi ku langutisisa na, laha swi faneleke hi ku tirhisa ku fungha ko hambana-hambana.
Tinyimpfu na timbuti
 Mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku kambela mintsumbu ya nyama hi ndlela ya ku langutisisa, ku khumbha, ku nuheta na kona laha swi faneleke hi ku tsema xiphemu xo karhi xa nyama, u fanele ku tlhela a tekela enhlokweni-
a Xiyimo xa mphamelo wa swakudya.
b Muhlovo wa xifuwo.
c Risema ra xona.
d Ku fana kumbe ku ringana.
f Ku thyakisa ku n?wana na ku n?wana loku nga vangaka vavabyi.
g Xiyimo lexi nga vangaka vavabyi.
h Ku tata ka switsotswana leswi nga vangaka vavabyi.
j Ku vaviseka na swivati.
k Vugono bya timayisela, marhumbu, tindhawu ta mahlanganisi kumbe ka leswi fambisaka ngati.
l Vukhale na rimbewu ra xikarhi ku suka lomu xiteka hi kona.
Loko ku kambela milenge ya le ndzhaku mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku vona-
d Tinso, hi ku humesela ehandle, ku langutisisa na ku khumba na Lnn renalis hi ku khumbha.
e Xiphemu xa timayisela ta swirho swo hefemula hi ku langutisisa.
Loko ku ri karhi ku kamberiwa ka xiphemu xa kotara xa le mahlweni mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku kambela hi matlhelo hinkwawo-
a Perietal pleura na leswi nga khoma xifuva hi ku langutisisa.
Ku kamberiwa ka tinhloko ta tinyimpfu na timbuti
Mukamberi loyi a nga tsarisiwa a pfumeleriwa ku tirha ntirho wo kambela swifuwo u fanele ku kambela hi ku vona nhloko, loko swi fanerile, ku kambela nkolo, nomu, ririmi na Lnn mandibulares, Lnn parotidei, na Lnn retropharyngiales, hi ku tsema xiphemu ka leswi lavekaka.
Ku kambela ka milenge
Milenge yi fanele ku kamberiwa hi ku langutisisa.
Ku kambela ka swa le ndzeni swa tinyimpfu na timbuti
Loko ku ri karhi ku kamberiwa swa le ndzeni swo tshuka mukamberi loyi a amukeriweke ku va mukamberi wa swifuwo u fanele ku kambela-
a ehansi ka marhumbu ya xifuwo, hi ku langutisisa;
b Xivindzi, hi ku khoma na ku tsema ehansi ka khwirhi na le masungulweni ya le ndzhaku laha ku sungulaka ncila ku endlela ku pfula tiphayiphi ta nyonghwa;
c Swiphemu leswi swirho swa xivindzi swi sukelaka eka swona, hi ku tsema ko hlaya swinene eka Ln hepaticus.
d Mahahu, nkolo wo fambisa swakudya ku suka enon?weni ku ya ekhwirini na nkolo wa moya hi ku langutisisa na ku khumbha e Lnn bronchiales na Lnn mediastinales, hi ku langutisisa na ku khumbha.
f Pericardium na mbilu, hi ku tsema ku ya ehenhla ku pfula ventricles.
g Makhwiri hi ku langutisisa, loko swi fanerile hi ku khumbha.
h Matlhelo hinkwawo ya xifuva kumbe swo hefemula hi ku langutisisa.
i Xipaci xa vununa, hi ku langutisisa.
Ku kamberiwa ka swa le ndzeni leswo dziva swa tinyimpfu na timbuti
Loko ku kamberiwa ka swa le ndzeni leswi swo dziva, mukamberi loyi a tsariseleke ku kambela swifuwo u fanele ku-
a swirhekarheka swo tiya leswi lemeke makhwiri ku katsa na omentum, hi ku langutisa;
b laha swi faneleke, endzeni ka khwirhi ni marhumbu, kambe ku kambela loku ku nga va kona ntsena eka kamara ra swa le ndzeni swo dziva kumbe eka ndhawu yo pfalela ni switirhisiwa swo hambanisiwa; na c khwiri na musentric lymphnodes lnn gastrici, cranialis na candalis hi ku langutisisa;
Tinguluve
Nkambelo wa mintsumbu ya nguluve
 Mukamberi loyi a tsarisiweke ku kambela swifuwo u fanele ku kambela ntsumbu wa nguluve hi ku langutisa, ku khumbha, ku nuha, kutani, laha swi faneleke, ku tsemelela, naswona u fanele ku tekela enhlokweni-
a xiyimo xa mphamelo wa swakudya.
b muhlovo wa xona.
c risema ra xona.
d ku fana kumbe ku ringana;
e mahalakelo ya ngati;
f ku thyakisa ku n?wana na ku n?wana loku nga vangaka Mavubyi;
g xiyimo xa ku khomiwa hi Vuvabyi;
j ku vaviseka na ku va na swivati;
Loko ku kamberiwa kotara leyi ya le ndzhaku, mukamberi loyi a tsariseke ku kambela u fanele ku kambela hi ku landzelela ximbirhi xa-
d Tinso, hi ku humesela ehandle, ku langutisisa na ku khumba na Lnn renalis hi ku khumbha;
e Xiphemu xa timayisela ta swirho swo hefemula hi ku langutisisa.
f Ncila naswona loko ku ri ni xikombeto xin?wana na xin?wana hikwalaho ka ku lumeteriwa ka ncila loku ku langutiweke, ntsumbu wu fanele wu hambanyisiwa kutani laha kholokholo ri kamberiwaka.
Loko ku ri karhi ku kamberiwa ka xiphemu xa kotara xa le mahlweni mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku kambela hi matlhelo hinkwawo-
a Perietal pleura na leswi nga khoma xifuva hi ku langutisisa;
b M triceps brachii, hi ku endla ku tsema kun?we ku hingakanya ku hundzisa hi le ka ndhawu ya timayisele. Hi tlhelo ra tinguluve leti ti tikaku 54 wa kg na 92 wa kg ku tsemelela loku ku nga tluriwa ntsena loko mbilu yi kamberiwile naswona ku ri hava mati yo huma eka dhundele ya kumekeke kun?wana eka ntsumbu.
Laha ntsumbu wu hambanyisiweke, khwirhi, timbambu, nhlana ni longo swi fanele ku kamberiwa
Ku kamberiwa ka nhloko ya nguluve
 Loko ku kamberiwa nhloko ya nguluve mukamberi loyi a tsariseke u fanele ku kambela hi ximbirhi-mbirhi-
Mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku langutisa ririmi, dzovo, swinamburutana, manxinini, matlhelo yo tiyela kumbe yo olova ya nomu, mahlo ni tinhompfu.
Nkambelo wa swa le ndzeni leswo tshuka swa nguluve
Loko ku kamberiwa swa le ndzeni leswo tshuka, mukamberi loyi a tsariseke ku kambela u fanele ku kambela-
a ematlhelo ya mahori hi ku langutisisa;
b Xivindzi hi ku khumba na ku tsema a fungha eka ndhawu ya nyongwa ni le tshakwini ra le ku sungula ka ncila ku va ku pfuriwa mbhovo wa nyonghwa;
c Misiha ya xivindzi hi ku tsema u fungha eka Ln. hepaticus;
d Minkolo hi ku tsema u ya hansi ku landza vulehi na rhumbu ro fambisa swakudya ku ya ekhwirini hi ku langutisisa;
e Mahalu hi ku khumba na ku tsema eka ndhawu ya le handle ku fika eka xinharhu ehenhla ka nhlangano ku pfula marhavi-nkulu ya nkolo;
f Mahahu, ku kambela ntlulelo wa mavabyi ni mati yo huma eka mathanki lama yo hisa kutani loko ya tluleriwile hi mavabyi, mahahu yo tano a ya nga hundziseriwi emahlweni ku ya tirhisiwa;
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
i Pericardium na mbilu, hi ku tsema u ya ehenhla, u tsema intvhentikula spekitamu u pfula na ventricles na ku tsemeleriwa kambirhi ko yisa ehenhla ko engetela eka septum yo hambana-hambana;
j Popi ya ku fambisa moya hi ku kambela hi mahlo, na kona loko swi fanerile hi ku tsema xiphemu xo karhi;
k matlhelo hi mambirhi ya xifuva hi ku langutisa, na l Xipaci xa vana hi ku langutisisa.
Nkambelo wa swa le ndzeni leswo dziva swa nguluve
Loko ku ri karhi ku kamberiwa swa le ndzeni swo dziva, mukamberi loyi a tsarisiweke a pfumeleriwa ku va u fanele ku kambela-
a xikhumbanyana xo tiyelanyana xa marhumbu na nhundzu ya nghozi, hi ku langutisisa;
b loko swi lulamerile, endzeni ka hansi ka khwirhi kumbe emarhumbyini, kambe ku kambela ku nga endlaka ntsena eka kamara ra swa le ndzeni leswi swo dziva kumbe ndhawu yo pfalela leyi yi nga ni xitirhisiwa xa yona yi ri yoxe;
c Leswi chelaka swakudya hi ku langutisisa, loko swi fanerile hi ku tsema loku ku hlayekenyana u kombela Lnn gastici, mesenterici, cranialis na caudalis, hi ku langutisisa na, laha swi faneleke hi ku tirhisa ku fungha ko hambana-hambana.
Tihanci
Ku kamberiwa ka mintsumbu ya tihanci
 Mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku kambela mintsumbu ya nyama hi ndlela ya ku langutisisa, ku khumbha, ku nuheta na kona laha swi faneleke hi ku tsema xiphemu xo karhi xa nyama, u fanele ku tlhela a tekela enhlokweni-
a xiyimo xa mphamelo wa swakudya;
b muhlovo wa xifuwo;
c risema ra xona;
d ku fana kumbe ku ringana;
e vuswikoteki bya ku khuluka ka ngati;
g ntlulelo wun?wana na wun?wana wa mavabyi;
h vuvabyi byihi na byihi bya switsotsawan;
j ku vaviseka na swivati;
k vugono bya timayisela, marhumbu, tindhawu ta mahlanganisi kumbe ka leswi fambisaka ngati.
l vukhale na rimbewu ra xikarhi ku suka lomu xiteka hi kona.
Loko ku kamberiwa kotara leyi ya le ndzhaku, mukamberi loyi a tsariseke ku kambela u fanele ku kambela hi ku landzelela ximbirhi xa-
Loko ku kamberiwa kotara ya le mahlweni, mukamberi loyi a amukeriweke u fanele ku kambela kambirhi-
Mintsumbu yi fanele ku tseriwa hi le xikarhi laha ehenhla, timbambu, marhumbu ya le nhlaneni xikan?we na nhlana swi fanele ku kamberiwa.
Nkambelo wa tinhloko ta tihanvi
Mukamberi loyi a amukeriweke u fanele-
a Ku kambela nhloko hi ku langutisisa.
b Ku khumbha ririmi, na c Ku langutisa dzovo, milomu, makhuyu, ririmi ro dziva na ro olova, mahlo na tinhompfu.
Ku kamberiwa ka milenge
Milenge yi fanele yi kamberiwa hi ku langutisisa.
Ku kamberiwa ka swa la ndzeni swo tshuka
Loko ku kamberiwa swo tshuka swa le ndzeni mukamberi loyi a nga tsarisiwa u fanele ku kambela-
a Ehansi ka swoso hi ku langutisisa.
b Xivindzi hi ku khumbha na ku tsema ku pfula xisakana xa nyongwa.
c Ku tsema swo fambisa ngati yo basa ku ya exivindzini.
d Mahahu, rhumbu ra ku fambisa swakudya na nkolo hi ku langutisisiwa na hi ku khumbha na ku tsema emikolweni na nkolo wa moya hi ku langutisisa na moya.
e Pericardium na mbilu, hi ku tsema u yisa ehenhla kumbe ku tsema nyonghwa eka septum.
f Makhwiri hi ku langutisisa na hi ku khumbha loko swi fanerile.
g Ncila hi ku langutisisa.
h Matlhelo mambirhi ya le xifuveni hi ku langutisisa.
i Xipaci xa vununa hi ku langutisisa.
Ku kambela ka swa le ndzheni swa hanci
Loko ku kamberiwa swa lendzeni, mukamberi loyi a tsarisiweke u fanele ku kambela-
b Ehandle ka khwiri na marhumbu ku katsa na omentum hi ku langutisisa.
Swiyimo swa ku vangiwa hi switsotswana exikarhi ka ku tsema kun?wana kambe na ku tshungula.
Swiyenge swa ku vangiwa hi switsotswana na ku hanyisa
 Ntsumbu, nhloko na swa le ndzeni swo tshuka leswi kumekaka swi khumbiwile hi xin?we kumbe swo tala swa switsotswana kumbe swiyimo leswi, leswi nga va ka swi hanya kumbe swi va switiyisiwile, swi fanele swi vekiwa etlhelo ku ya kamberiwa ka xiyenge xa vumbirhi na hi tlhelo ra vuvabyi bya swa tihomu kumbe tinguluve, ku tsema ka mbirhi ku fanele ku endliwa henhla ka voko ku ya ematlhelo ku fikelela eka ku tsema ka laha ku vavisekeke kona-
Loko xin?we kumbe swo tala leswi tsemiweke swi kumeka exikarhi ka swirho swo tala leswi tsemiweke ehansi ka ntsumbu wu fanele ku vekiwa eka leswi nga lulamelangiki ku tirhiswa hi munhu kumbe xikarhi.
Laha ku namarhela ku nga tluliki mpimo eka ntsumbu na swirho, swi nga hundziseriwa emahlweni leswaku swi ya tshungurisiwa tani hi loko ku hlamuseriwile ehansi.
Ntsumbu lowu nga tlakusiwa wu fanele ku hambanyiseka hi mfungho wo tsariwa hi inki yo tshuka hi le tlhelo hinkwaro ra wona hi letere ra ?M?, ku va wona mpimo-ntsongo wa 2cm hi ku leha.
Himkwaswo swirho swa ntsumbu leswi lavaka ku tshungurisiwa swi fanele ku hambanyiseka hi swo hakarha leswi swi tsariweke ?M?;
Mintsumbu na swirho swi fanele ku tshungurisiwa hi ku titimerisa ?
a tani hi matlhelo eka xigwitsirisi lexi nga eka -18?C ku ringana tiawara ta 72;
b Tani hi matlhelo eka xigwitsirisi lexi nga ni ku titimela kumbe ku kufumela ka moya + 10oC ku ringana 10 wa masiku;
c Ku fikelela le ndzeni ehansi swinene kumbe matitimelelo kumbe makufumelelo lama nga eka - 6?C, lowu nga tiyisiwa hi mukamberi loyi a tsariweke na kona hi ku landza nawu lowu pasisiweke eka ndhawu yo karhi ya xitlhavelo hi Muofisiri-nkulu wa xifundzha;
d Endzhaku ka ku faya marhambu, hi ku landza xinawana lexi pasisiweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha na ?
i Xibye kumbe khathoni leyi nyama leyi nga tsemeleriwa marhambu yi pakiweke eka yona yi fanele ku funghiwa hi letere ra ?M? na siku ra ku vekiwa eka xigwitsirisi swi fanele ku kombisiwa;
ii Mpimo wa matitimelelo kumbe makufumelelo lowu faneleke endzeni ka xigwitsirisi wu fanele wu va ehansi ka nsunso wa 6?C wu nga si susiwa hi humesiwa hi mukamberi loyi a amukeriweke na ku tsarisiwa.
e Hi maqatha eka muxaka wa xigwitsirisi ku ya hi nandzelelano lowu amukeriweke hi muofisiori-nkulu wa xifundzha.
Swiyimo swa switsotswana leswi vonaka swi fanele ku susiwa eka nyama eka ntsumbu lowu nga nyikiwa xiyimo xa le henhla na ku tshungurisiwa tani hi leswi vurisiweke swona laha hehla,
Ku tsariwa ka matitimelelo lama ya lavekaka, ku titimela ka xigwitsirisi na swibye swo chela eka swona mintsumbu na swirho leswi nga ta va swi yisiwa ku ya titimerisiwa swi
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
fanele ku vekiwa hi n?wini wa ndhawu ya xitlhavelo ku ringana tin?hweti ta tsevu, nakona swi fanele swi va kona ku endlela leswaku swi ta kamberiwa .
C. KU KAMBERIWA KA XIYENGE XA VUMBIRHI KA NYAMA
 Mintsumbu ya swihari kumbe swifuwo leswi kumbekeke swi ehlakeleriwaka hi nkarhi wa ku kambela lokuya ko sungula ka nyama hi ku landza xiphemu xa B, swi fanele ku funghiwa hi marito ya ?ku pfaleriwa? na kona swi fanele ku yisiwa eka xikambelo xa vumbirhi ka nyama hi mukamberi loyi a amukeriweke loyi a nga dokodela wa swiharhi.
Ku kambela ra vambirhi ka mintsumbu ku fanele ku humesela erivaleni-
a Muxaka, malembe na rimbewu.
b Swihlawulekisi swo humesa ni ku susa ngati;
c Xirho kumbe xiphemu xa ntsumbu lowu khumbekaka;
d Xiyimo kumbe mavabi na leswi nga va swi ri swona swi ma vangeke;
e vuavanyisi na nsusumeto kutani lowu tirhisiwaka.
Ku ya hi leswi swi vuriweke swi kumiweke, ntsumbu, xirho kumbe nyama yi nga-
a Pasisiwa;
b Tlakuseriwa swa xinkarhana ku ya eka xiyimo xa le henhla, ku ya hi ku yi ta tshunguriwa;
c Ku tlakusiwa ka ntsongo ku ya eka xiyimo xa le henhla hi ku susa xiphemu lexi yirisiweke hikuva xi nga lulamani; kumbe d Ku sola hi matlhelo hinkwawo leswaku a hi yinene.
Laha ntsumbu a wu tlakusiwi ku ya eka xiyimo xa vunene, n?wini wa xitlhavelo a nga kombela xitifiketi lexi xi tsariweke.
Swiharhi leswi tlhaviweke hi xihatla
 Nyama ya swihari leyi nga hundziseriwa eka dokodela wa swiharhi loyi a amukeriweke, loyi a nga mukamberi loyi a tsarisiweke ni ku amukeriwa, hi nkarhi wa nkambelo lowu endliwaka loko xihari xa ha hanya, hi laha swi kombetiweke hi kona eka nawu wa 80 swi fanele ku amukeriwa hi dokodela wo tano wa swifuwo loyi a hoxaka miehleketo ya yena eka-
a Ngati leyi nga le misihani ya ku fambisa ngati, na leyi ntsonga leyi yi yisaka ngati eka ku humesiwa mati ya ndhawu leyi ku nga na swo hefemula hi swona ni le ka mafurha lama andlalekeke eka miri ya le swisutini;
b Hinkwaswo swihalaki leswi vona endzhaku ka ku kamberiwa ka ntsumbu loko xitsemiwile na ku kumbe wa swi hayekiwa ekatleni na ku pfula acetabulum ku suka eka xiphemu xa le xikarhi ku langutisisiwa swikhumba-khumba leswi khomateke swi vonakalaka, masungulo ya minsiha ya mafurha ni tlhelo ro tumbuluxa;na c Xiyimo xa swiphemu swa timayisele ni ku nuha ka makwirhi ni muhlovo wa ntsumbu.
Loko swi fanerile hi ku vona ka dokodela wa swiharhi, ntsumbu kumbe nyama swi fanele ku ya eka laboratari ku ya kamberiwa leswaka ku ta tekiwa xiboho xo hetelela;
Tirhekhodo
Mimbuyelo ya ku kamberiwa ka swiharhi loko swi nga se tlhaviwa, ku kamberiwa ko sungula ka nyama na ka vumbirhi swi fanele ku tsariwa ehansi na kona laha ku nga na vuvabyi bya zoonotic na vuvabyi lebyi lawuriwaka, lebyi kombetiweke eka Nawu wa Mavabyi ya Swiharhi wa 1984 (Nawu wa nomboro ya 35 wa 1984). Swa tshunguriwa, dokodela wa swifuwo wa muganga u fanele ku tivisiwa hi siku ra ku dlaya.
Swiletelo
Mukamberi loyi a tsarisiweke a amukeriwa loyi a nga dokodela wa swifuwo u fanele ku titoloveta hi tlhelo ra swiletelo hinkwaswo swo engetelela leswi nyikiweke hi muofisiri-nkulu wa rixaka hi tlhelo ra minkambelo ya xiyenge xa vumbirhi xa nyama.
D. SWILAVEKO SWIN?WANA NA SWIN?WANA EKA VANHU LAVA VA ENDLAKA NKAMBELO WA NYAMA
Swilaveko na nthwaso wa tidyondzo ta vanhu van?wana lava va endlaka ntirho wo kambela eka switlhavelo swa nyama yo tshuka.
Vanhu lavan?wana lava nga thasa eka tidyondzo leti pfumelelaka munhu ku tirha mintirho ya nkambelo wa nyama hilaha swi kombetiweke eka Xiyenge xa 11 (d) xa Nawu hi lava landzelaka-
a Vanhu lava nga ni tidyondzo to ringanela ta vutomi bya switsotswana leti nga pasisiwa hi muofisiri-nkulu wa rixaka; na b Loko swi laviwa hi muofisiri-nkulu wa rixaka, xitikhethi xa vakamberi va nyama yo tshuka lexi nga pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa rixaka naswona xi pasisiwa hi va South African Qualifications Authority SAQA.
Ku tsarisa ku va u amukeriwa ku va mukamberi loyi a amukeriweke eka muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Vanhu lava nga vuriwa eka Nawu wa 11 (c) lava tsakelaka ku tirha ntirho wo kambela nyama va fanele ku tsarisela ku amukeriwa eka muofisiri-nkulu wa xifundzha ku endlela leswaku va endla mintirho leyi eka xitlhavelo xo karhi lexi hlawulekeke.
MIMFUNGHO NA KU FUNGHA
Xiphemu xa 111 m]
Swikombekisi swa switempe, swo fungha na inki leyi yi tirhisiwaka
 Hinkwaswo switempe na swo fungha leswi tirhisiwaka ku fungha ntsumbu wun?wana na wun?wana wa xihari kumbe xifuwo kumbe nyama swi fanele ku va swi endliwile hi swilo leswi nga ri ki na swipyopyi kumbexihoko, minchumu leyi nga hava swidlayi naswona swi fanele ku va swi akiwile hi ndlela leyi nga lulama leswaku swi basiseka kumbe ku hlantsweka
Switempe leswi lavekaka:
Switempe swi faneleke ku va na-
a Nomboro ya ntsariso ya ndhawu ya xitlhavelo.
b Marito lava ya nga kombiwa eka nawu wa 2 laya ya faneleke ya tsariwile hi tindzini timbirhi ta ximfumo, laha xinghezi xi faneleke ku va yin?we ya tona.
Mimpimo ya ku kula ka switempe i 60mm hi ku anama eka mimfungho ya xirhendzevutana leyi kombetiweke eka xinawana-ntsongo xa 2
Maletere lama ya nga le ka Xitempe ya fanele ku va ya hlayeka na kona a ma fanelanga ku va ehansi ka 8mm ku ya ehenhla.
Mimfhungho leyi nga kandziyisiwa eka minchumu yo phutsela yi fanele ku va yitsongo eka vukulu lebyi kombetiweke eka swinawananyana swa 4 na 5 ku ringanela swiyimo swo karhi loko ntsena swi endleka leswaku swa amukeriwa hi muofisiri-nkulu wa xifundzha
Muhlovo wa mpun?wa wa inki wa laveka laha switempe swi tirhisiwaka eka mintsumbu kumbe nyama naswona swi fanele ku endliwa swi ri leswi nga hava swo tlhava kumbe ku onha, swilo leswi dyiwaka swi fanele ku pasisiwa ku va swi tirhisiwa eka swakudya hilaha swi hlamuseriweke eka Nawu wa Swakudya, Switolwa na Mirhi yo dlaya switsotswana wa 1972 Nawu wa Nomboro ya 54 wa 1972
Mimfungho yi fanele ku vekeriwa hi tlhelo ra-
a Mintsumbu ya tihomu, tinyimpfu, tinguluve na tihanci, eka kotara yin?we ya ntsumbu na le ka tinguluve, Xitempe xo engetela enhlokweni xa laveka; na b Tihomu, swirhodyana na tihanci enhlokweni, loko madzovo ma susiwile.
Ku fungha emirini
Ku engetelela eka nawu wa 112, n?wini wa xitlhavelo a nga tirhisa endlelo ro fungha ro rhelerisa eka mintsumbu ya nyama yo tshuka, laha mimfungo yo tano yi khomeke marito ni nomboro leyi boxiweke eka nawu wa 112 , ntsena loko mfungho wo tano wa ku rhelerisa wu nga tirhisiwa ntsena eka switlhavelo laha ntlawahato wa nyama wu endliwaka kona.
Ku phutsela, ku paka na ku tsariwa eka tindhawu leti amukeriweke ku ve ku tsemeleriwa eka tona nyama leyi nga ta xaviseriwa vamatiko-mambe.
 Mimfungo hinkwayo leyi tirhisiweke eka nyama yi fanele ku va yi-
a Kandziyisiwa eka phepha leri nga ni xiyimo ya le henhla lexi ringaneke swakudya kumbe ku kandziyisiwa eka minchumu ya pulasitiki na ku tirhana na wona hi ndlela leyi yi fanaka ya swa rihanyo tanihi le ka minchumu yo phutsela ya khumbha; na b Ku katsa vuxokoxoko lebyi laviwaka hi nawu wa 112 3 na mahungu man?wana na man?wana lama ya laviwaka hi muofisiri-nkulu wa xifundzha.
Laha swakudya swi nga phutseriwa hi xin?we na xin?we, swiphutseri laha mafhungho pfumeleriweke yi nga gandlisiwa hi muchini kumbe ku tsariwa, ku gandliwa hi xifungho wolowa, wu fanele ku tirhisiwa na ku phutseriwa ku ri na mfungho lowu pfumeleriweke wu nga ka wu nga tirhisiwi ka mbirhi endzhaku ka ku pfariwa.
Eka ku phutsela swo tala hi nkarhi wun?we, swibye swo chela kumbe tikhathoni tifanele ti va ti funghile swi vonaka kahle hi kherefu ya mfhungo lowu nga na xiyimo xo ringanela leswaku wu pfumeleriwa wu va wu vonaka kahle kumbe ku hlayeka kahle.
Xibye xi fanele ku va xi funghiwile kahle eka matlhelo hinkwawo yo hetelela na vuxokoxoko lebyi lavekaka hi Nawu wa Mimpimo ya Mintshovelo ya Vurimi wa 1990 Nawu wa Nomboro ya 119 wa 1990 xikan?we na-
a Vito, kherefu na nomboro ya ntsariso wa vuhangalasi laha nyama yi pakiweke kona.
b Ntiko wa leswi nga endzeni.
c Nhlamuselo ya ntiyiso leyi hetisekeke ya leswi nga endzeni.
d Siku leri swi nga pangiwa hi rona kumbe khodo leyi nga endlaka leswaku siku ri tiveka ro paka hi ku landzelerisa.
e Swikombiso hi ku landza mahiselo kumbe matitimelelo ya ndhawu leyi swi nga ta hlayisiwa eka yona.
Vuhlayiseki bya switempe
 Xitempe xa mpfumelelo xi fanele ku vekiwa na ku tirhisiwa ehansi ka vulawuri bya mukamberi loyi a tsariseke na ku amukeriwa.
Loko xi nga ri eku tirhisiweni, xi fanele ku vekiwa eka ndhawu leyi nga hlayiseke ku ya hi ku pfumeleriwa ka ndhawu hi mukamberi loyi a tsariseke ni ku amukeriwa, na
Xitempe xa mpfumelelo a xi fanelanga ku tirhisiwa endhawini ya xitlhavelo laha nomboro yi hambanaka na nomboro ya Xitempe.
Ku tirhiswa ka switirhisiwa swo tirha ku fungha
 Switempe na mafunghelo swi fanele ku basisiwa na ku hlantswiwa hi nkarhi hinkwawo wa ku swi tirhisa.
Hinkwaswo swithirisiwa swo fungha swi fanele swi vekiwa eka ndhawu leyi baseke, kule na xitupi na tin?wana tindhawu ta thyaka ta le hansi.
Mifungho yi fanele ku gandliwa hi ndlela leyi vonakalaka eka ntsumbu kumbe nyama.
 Ku hava munhu loyi a nga vakelaka Xitempe xa mpfumelelo, kumbe ku susa eka ntsumbu, xiphemu, nyama kumbe xo phutsela, xo paka kumbe xibye xo chela, handle ka vulanguteri bya mukamberi loyi a tsariseke na ku amukeriwa.
Mukamberi loyi a tsariweke a nga kambela kahle ntsumbu kumbe nyama eka xiphemu xa vambirhi eka ndhawu ya xitlhavelo, loko ku ri leswaku a nga khorisiwanga leswaku swi nga va swi pasisiwile khale ku ringaneka ku dyiwa, na kona loko a ri karhi a kamberisisa a kuma leswaku hi ku ya hi vonele ra yena leswaku nyama yaleyo a ya ha ringanelanga ku dyiwa hi munhu kumbe xiharhi a nga susa Xitempe xo pasisa hi ku hala, na kona nyama yaleyo yi fanele ku vekiwa endhawini ya leswi nga yimela ku cukumetiwa.
MAKHOMELE YA SWILO LESWI NGA LULAMELANGIKI KU TIRHISIWA HI MUNHU KUMBE XIHARHI.
Xiyenge xa 11 1r]
Makhomelo ya minchumu leyi yi yirisiweke
 Mintsumbu, maqatha kumbe swin?wana swo lava eka swiharhi kumbe minchumu yin?wana na yin?wana leyi yi dyiwaka eka xitlhavelo, leyi nga ta ka yi nga hundziseriwi leswaku yi dyiwa hi vanhu kumbe swiharhi, swi fanele ku va-
a swi tsemeleriwa swi vekiwa eka xibye lexi nga siveleriwa eka vukhamba lexi nga funghiwa kahle xi tsariwa ku ri ?CONDEMED? hi maletere lawa ya nga ehansi ka 10cm ku ya ehenhla, kumbe hi maletere lawa ya kokaka rinoko ya gandliwile hi marito lawa ?CONDEMED?, ku tirhisiwile inki ya rihlaza;
b Swi vekiwa eka ndhawu yo khoma kumbe kamara kumbe eka xo titimerisa lexi nga vekiwa hi xikongomelo xexo, handle ka loko swi susiwa hi minkarhi hinkwayo, na c Ku susiwa eka ndhawu ya xitlhavelo eku heleni ka siku rin?wana na rin?wana ro tirha hi rona, kumbe swi hlayisiwa eka xigwitsirisi eka moya lowu nga timeriki ku hundza 2oC.
A ku na munhu loyi a nga susaka ntsumbu, xiphemu kumbe xin?wana xo huma eka xifuwo xa kahle lexi nga vekiwa endhawini leyi xi yimelaka ku ya kambisisiwa kumbe ku cukumetiwa ku suka exitlhavelweni, handle ka loko ku ri na mpfumelelo wa mukamberi loyi a tsariweke loyi a nga dokodela wa swiharhi, na kona ku landza switandzhaku leswi a nga swi vekelaka.
N'wini wa ndhawu ya xitlhavelo u na vutihlamuleri ku landza swilaveko swa nawu kumbe switandzhaku leswi landzaka vuhlayiseki na ku cukumetiwa ka ntsumbu, xiphemu kumbe swin?wana swo huma eka swifuwo leswi nga ta ka swi nga pfumeleriwi ku dyiwa hi munhu kumbe swifuwo.
Ku cukumetiwa ka minchumu leyi yi nga yisrisiwa
Xirho xin?wana na xin?wana lexi nga yirisiwa xi fanele ku cukumetiwa hi-
a Ku hisiwa xi hela.
b Ku herisiwa na ku lahliwa ka swirho leswi nga yirisiwa swai nga laveki eka ndhawu leyi hlayisekeke, yi pfumeleriweke hi muofisiri-nkulu wa xifundzha na mfumo wa muganga hi-
i Ku tsemiwa xi fafazeriwa kumbe ku hoxiwa eka swihalaki, minchumu leyi yi cukumetiwaka kumbe yi susiwaka swi pfumeleriwile hi xikongomelo xexo, na ii Ku lahla na ku phutseriwa ku ya ehansi ku ringana kwalomu ka 60cm na kona ku nga ri ehansi ka 100m ku suka eka ndhawu ya xitlhavelo, ku humesa xitirhiswa xexo swi nge pfilunganyi mbhasiso wa xitlhavelo, kumbe c Ku endliwa eka ndhawu yo dlaya switsongwatsongwana tsariweke.
Swilaveko swa tindhawu ta ku dlayela ka tona switsongwatsongwana
 Ndhawu ya ku basisela ka yona yi fanele ku landzelela swilaveko swa swa tindhawu to dlaya eka tona switsongwatsongwana hi ku hlantswa, swivumbeko na switirhisiwa leswi nga boxiwa eka xinawana lexi nga eka 8 ku ya fika eka lexi nga eka 18, leswi fambelanaka na ku cinca loko faneleke.
Tindhawu ta ndhawu ley tirhisiwaka ku dlaya switsongwatsongwana hi ku hlantswa ti fanele ku va ti biyeriwile hi darata ti hlayiseka ku sivela ku nghena ka vanhu lava nga pfumeleriwangiki, switleketli na swihari swi fanele ku katsa ?
a tindhawu leti nga basangiki, leti ti katsaka tikamara leti swilo swi fikelaka kumbe ku amukeriwaka eka tona, hlayisiwa kumbe ku lulamisela ku basisa ku katsa nyangwa wa ku nghena switirhisiwa swo hlantswa, na b Tindhawu to basa, leti katsaka tikamara lama eka wona minchumu yo dlaya switsongwatsongwana yi omisiwaka kona, vekiwaka naswona minkarhi yin?wana yi lulamisiwaka, yi pakiwa, yi vekiwa kumbe ku hangalasiwa.
Khumbi ro tiya ri fanele ku hambanyisa tindhawu to basa na ta thyaka, na kona a ku fanelelanga ku va na ku khumbhana ka tindhawu letimbirhi.
Tindhawu leti thyakeke
 Switirhisiwa leswi humaka eka xiharhi hi xivivi swi nga amukeriwa tsena eka ndhawu ya thyaka eka ndhawu ya basisela eka yona na kona ku hava ku ri xitirhisiwa xexo xi nga susiwaka eka ndhawu yaleyo hi tindlela tin?wana handle ka matirhiselo ya switirisiwa swa ndhawu yeleyo.
Swikotlelo swa ku hlambela milenge swi fanele ku va kona na swo susa ku tlulela ka switsotswana eka minyangwa ya ku huma hi yona, ku katsa na xikotlelo xa mavhilwa xa timovha eka ndhawu yo amukela leya thyaka.
Switupi, makhumbi na switirhisiwa swa ndhawu ya thyaka ya ku hlantswa yi fanele ku basisiwa hi masiku hinkwawo endzhaku ka ku yima ka ku tirha.
Vatirhi lava thoriweke eka ndhawu ya thyaka va fanele va ?
a ku ambala tihovhorolo leti funghiweke na tibuntsu ta rhaba;
b Ku hlamba swandla na ku susa switsongwa-tsongwa eka tibuntsu ta rhaba;
c Ku cinca mpahla leyi nga thyaka ya ku tisivelela na swo ambala emilengeni va tlhela va hlamba hi xisibi na mati va nga se huma endhawini ya thyaka.
Munhu loyi a nga nghena eka ndhawu ya thyaka a nga fanelanga ku nghena ka leyo basa kumbe eka ndhawu yin?wana na yin?wana leyi ku nga na switirhisiwa swo huma ka swiharhi leswi dyiwaka handle ka loko a basile na ku cinca swambalo tani hi leswi swi vekisiweke swona eka xinawana lexi nga eka 4 c.
Swikumiwa
 Munhu a nga fanelanga ku xavisa swilo leswi humaka eka ndhawu ya ku basisela ka yona, handle ku loko a landzelerile swipimelo leswi nga kona swi nga vekiwa hi mutsarisi hi ku landza Nawu wa Swinonisi swa misava, Swakudya swa Purasi, Swilulamisi swa Vurimi na Swilulamisi swa Swifuwo wa 1947 (Nawu wa Nomboro ya 36 wa 1947).
Nchumu wun?wana na wun?wana lowu wu humesiweke hi ku gingiriteka ku endliwa kumbe ku tirhaniwa na wona ehansi ka tiprovhixiti ta Xiphemu lexi naswona lexi kongomisiwaka eka ku dyiwa hi swiharhi kumbe tani hi xinonisi xi fanele ku xa xi boheka ku kamberiwa ko tano ne swikambelwana hilaha swi vuriweke hi Mutsarisi-nkulu a nga ta kombeta kumbe ku lawula hi kona.
Switleketli swa minchumu leyi nga yirisiwa yi nga laveki
 Xifambo lexi tirhisiwaka ku fambisa leswi nga lavekiki xi nge tirhisiwi ntirho wu n?wana, kambe endzhaku ka ku basisiwa na ku susiwa switsongwatsongwana xifambo xexo xi nga tirhisiwa ku fambisa leswi nga ri ki kahle swo huma eka swiharhi.
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
Xifambo xi nga tirhisiwa ku fambisa leswi nga pfumeleriwangiki ku tirhisiwa hi munhu kumbe xiharhi tsena loko ?
a ndhawu ya ku chela yi khiyeke, yi ri na xo sivela vukhamba yi tlhela yi pfaleka.
b ehansi ka xona ni le ndzeni xi pfuta na ku va xi endleriwile ku chela swo khomeka.
MILAWU YA KU XAVISELA MATIKO YA LE HANDLE
Xiyenge xa 14 1 d Xiyenge xa 221 n
Ku yisiwa ka nyama ematikweni mambe
 Nyama yi nga xaviseriwa va matiko-mambe tsema ku suka eka tindhawu ta switlhavelo kumbe tipulanti leti nga vekiwa eka xiyimo xa ku va ta mphakelo wa le henhla swinene naswona ti va ti tsarisiwile tanihi tindhawu leti ringanaka hi ku xavisela va matiko-mambe.
N'wini wa xitlhavelo loyi a lavaka ku xavisela va le matikweni mambe u fanele ku endla xikombelo xa ntsariso wa xitlhavelo xa yena kumbe ndhawu yo tirhela ka yona swilo swa swifuwo tani hi ndhawu ya xitlhavelo xo hangalasa lexi tiyeke na ku helela na muofisiri-nkulu wa rixaka.
Nyama leyi nga kona hi xikongomelo xo xaviseriwa matiko ya le handle yi fanele ku funghiwa hi ku landza swilaveko swa matiko yo xava swo huma ehandle.
Xo tamela lexi hi xona nyama yi nga xaviseriwaka tiko ra le handle hi xona xi fanele ku pfariwa hi nkarhi wo layicha hi ku tirhisa xipfari lexi nga ni nomboro yi ri yoxe yo pfala.
XIPHEMU XA X
MILAWO YA KU XAVA SWA MATIKO YA LE HANDLE
Xiyenge xa 22 1 h]
Ku xaviwa ka nyama leyi yi humaka eka matiko mambe
 (a) Maendlelo lama hi wona xikombela xa ku kuma pfumelelo wa ku xava nyama ku suka ematikweni ya le handle xi fanele ku endliwa hi muxavi wa nyama ya le matikweni ya le handle, hi ku tata fomo ya xifumo ya xikombelo leyi kumekaka eka muofisiri-nkulu wa rixaka a tlhela a yi heleketa ka yena;
b Munhu loyi a tsalaka mavunwa a ri karhi a swi tiva eka fomo ya xikombela xa mpfumelelo wa ku xaviseriwa swo huma eka matiko ya le handle u na nandzu wa sweswo na kona u ta yimela ku panichiva hi ku landza xiphemu xa xinawananyana xa 223.
Ndlela leyi nyama yo suka eka matiko ya le handle yi ehlisiwaka hi xiswona etikweni yi fanele ku hlayisiwa hi ku landza xinawananyana xa 13 6 d xa Nawu lowu-
a Leswaku nyama leyi humaka ematikweni ya le handle yi fanele ku hlayisiwa hi ndlela leyi tiyisisaka-
j leswaku a ku na nthyakiso, ku namarhela kumbe ku vhundha loku nga va ka kona,na iii Nyama leyi amukeriweke ku suka ehandle yi nge thyakisi switirhisiwa swin?wana eka xo hlayisa lexo titimela.
b Matirhelo ya vuhlayiseki ma fanele ku va kona ku sivela leswaku nhlayo ya leswi nga ehlisawa kumbe xiphemu, ku susiwa ku nga se fika ku susiwa ka ku hetelela, na c Leswaku maphepha hinkwawo lawa ya fambelenaka na ku ehlisa swi fanele ku khomiwa hi n'wini wa ndhawu yo hlayisa yo titimela ku kamberiwa muofisiri-nkulu wa rixaka.
Maendlele ya vukamberi bya swiharhi ya fanele ku endliwa loko nyama yi hlayisiwile hi ku landza nawu wa 2 hi lawa-
a Ku tiyisisa ku hlangana ka ntiyiso loku nene exikarhi ka nyama na mpfumelelo wo amukela nyama ku suka eka matiko ya le handle ku katsa na man?wana maphepha ya vukamberi;
b Ku kambela ku hlayisiwa ka matitimelele ya nyama loko yi ri ku fambisiweni;
c Ku tiyisisa leswaku a ku na ku namarhela, ku thyakisa, ku ehla ka xiyomo xa nyama hi ndlela yin?wana na yin?wana loku nga endlekaka loko ku ri karhi ku fambisiwa nyama ku nga se fika ku yisa endhawini yo hlayisa.
d Ku susa swikombiso swa xikambelo.
e Ku kambela mimbuyelo ya xikambelo ku landza swikombiso leswi tirhisiweke ku suka eka nhlayo ya leswi nga ehlisiwa.
f Ku tiyisisa leswaku hinkwaswo swiyimo leswi vuriweke eka mpfumelelo wa ku xaviseriwa nyama ku suka eka matiko ya le handle swi hlanganisiwile endhawu yin?we, na g Ku teka goza rin?wana na rin?wana yi hlayisekile na ku va kahle ku tirhisiwa hi munhu na ku vona leswaku a yi tisi ku chavisa ka vavabyi bya swiharhi lebyo tlulela.
XIPHEMU XA XI
KU TLHAVA KA SWIFUWO KU ENDLELA KU DYA NA SWA VAKHONGERI NA HI SWI KONGOMELA SWA NDHAWUKO.
Xiyenge xa 22 1 c Xiyenge xa 7a, b
Ku tlhava kumbe ku dlaya swifuwo, ku nga ri eka ndhawu ya xitlhavelo, ku endlela ku ti tirhisela kumbe ku tidyela
 Munhu a nga ka a nga tlhavi xiharhi eka nkarhi wa 14 wa masiku ku endlela ku dya a tlhava swo hundza-
b Xifuwo xo tanihi hanci;
c Tinguluve timbirhi;
d Swirhodyana swimbirhi;
e Tinyimpfu kumbe timbuti timbirhi;
f Tinxaka ta B ta mune ta swiharhi swa le ntangeni..
g Muxaka wa khume-ntlhanu wa C wa swiharhi swa le ntangeni.
h Mimpfundla ya 25;
i Tinhloko ta tihuku ta 25;
Munhu a nga tlhava ntsena swiharhi leswi vuriweke eka nawu lowu pasiseweke hi palamende wa 1, eka tiko kumbe ndhawu leyi laha eka yona-
a a nga n'wini wa le nawini a tsarisiweke kona;
b a nga muhiri hi nawu kumbe mutshami hi nawu, kumbe c a ri na lunghelo ra ku lawula, vufambisi kumbe ku tirhisa.
Nawu wun?wana na wun?wana lowu nga vekiwa ku lawula ku hlayisiwa ka ku tlhava swifuwo endhawini leyi nga boxiwa eka nawu wa 2 yi fanele ku landzeleriwa hi ku landza leswi wu vulaka na swinanawana leswi n?wana.
Ntsena swiharhi leswi nga na rihanyo ra kahle swi nga tlhaviwa.
Swirho swa swifuwo leswi nga tlhaviwa, leswi nga tirhiswangiki, swi nga tekiwa ku fana na leswi nga lulamelangiki ku tirhisisiwa hi munhu kumbe xiharhi, swi cukumetiwa hi ku landza swikhedzakhedzana swa xiphemu xa VIII swa swinawana leswi nga boxiwa, kumbe ku landza swilaveko swa rihanyu swa mfumo wa xifundzha yaleyo.
Ku tlhava swifuwo handle ka le ndhawini ya xitlhavelo, hi xikongomelo xa vukhongeri bya vupfumeri bya xiMuslim
Ntshaho wo huma eka Gazette ya mfumo ya Nomboro ya 26779. 2004 09 17 Gazete ya Milawu ya 8056
 Ku tlhava swiharhi hi swikongomelo swa ripfumelo ra xiMuslim swi nga endhliwa hi munhu-
a loyi a nga pfumeleriwa hi ku tsala, hi vafambisi va vukhongeri bya xi-Islam, na b loyi a nga na vutivi bya kahle, na ku va a tiyile na vuswikoti a tirhisa xitirhisiwa xo tlhava kumbe ku tsema hi ndlela ya kahle.
Munhu loyi a vuriwike eka nawu wa 1 laha henhla u faneleke a Ku kuma mpfumelelo ku sungula lowu tsariweke ephepheni ku suka eka vufambisi bya xifundza lexi swi harhi swi nga ta tlhaviwa kona, na b Ku kuma mpfumelelo wo tsariwa ku suka eka vufambisi bya xifundza lexi swifuwo swi nga ta tlhaveriwa kona, na c Ku tiyisisa leswaku ku tlhavisa swiharhi leswi nga na rihanyu ra kahle.
Swirho swa swifuwo leswi nga tirhisiwangiki swi fanele ku tekiwa ku fana na swilo leswi nga pfumeleriwangiki ku dyiwa hi munhu kumbe xiharhi na kona swi fanele ku cukumetiwa hi ku landza swinawana leswi nga ka xiphemu xa VIII kumbe ku landza swilaveko swa xifundzha yaleyo.
Nyama leyi nga kumeka ku suka eka xiharhi lexi dlayiweke ehansi ka xinawana yi nga hangalasiwa ntsena hilaha swi lawuleriweke hi Nawu wa xi-Islamic.
Swilaveko tin?wana, leti nga tin?wana na tin?wana leti ti lawulaka ku hlayisiwa na ku tlayiwa ka swiharhi etikweni leti boxiweke eka xinawananyana xa 2b ti fanele ku fambisana na hi ku engetela eka Swilaveko ta Nawu ni Swinawana leswi.
Ku dlayiwa kumbe ku tlhaviwa ka swifuwo, ku nga ri eka switlhavelo, hi swikongomelo swa swa vukhongeri kumbe swa ndhavuko
 Munhu loyi a dlayaka kumbe ku tlhava swifuwo hi xikongomelo xa vukhongeri bya ndhavuko kumbe ndhavuko hi woxe u fanele-
a a sungula a teka mpfumelelo lowu tsariweke ku suka eka vulawuri bya muganga bya ndhawu laha ku dlaya kwaloko ku fanelaka ku humelela kona;
b a sungula a teka mpfumelelo lowu tsariweke ku suka eka n?wini wa ndhawu laha ku dlaya kwaloko ku fanelaka ku humelela kona; na c tiyisisa leswaku i swifuwo leswi swi nga ni rihanyo lerinene swi fanelaka hi ku tlhaviwa kumbe ku dlayiwa.
Swiphemu swa swifuwo leswi dlayiweke kumbe ku tlhaviwa leswi nga tirhisiweki, swi fanele ku tekiwa tani hi minchumu leyi yirisiweke kutani swi fanele ku cukumetiwa ku ya hi vulawuleri lebyi faneleke bya Xiphemu xa VIII xa swinawana leswi kumbe hi ku ya hi swilaveko swa rihanyo swa vulawuri bya muganga lebyi faneleke.
Swilaveko yin?wana na yin?wana ya tin?wana na tin?wana ta xinawu leti lawulaka ku hlayisiwa ni ku dlayiwa kumbe ku tlhaviwa ka swifuwo etikweni leti kombetiweke eka nawu wa (b) ti fanele ku fambisana ni engetela eka Swilaveko ta Nawu na Swinawana leswi.
Ku dlayiwa kumbe ku tlhaviwa ka swifuwo eka ndhawu ya switlhavelo hi xikongomelo xa magandzelo
Ku dlayiwa kumbe ku tlhaviwa ka swifuwo eka switlhavelo hi xikongomelo xo gandzela swi nga endliwa loko munhu loyi a dlayaka a-
a pfumeleriwile hi ku tsala hi n?wini wa ndhawu ya xitlhavelo, endzhaku ka loko a langhiwile hi ntlawa wa vukhongeri byelebyo; na b a na vutivi na vuswikoti bya ku endla ku tirhisa switirhisiwa leswi lavekaka na ku amukeleka ku endla ntsemo wo khulukisa ngati hi ndlela ya ximunhu.
SWILAVEKO SWO HETELELA
Xiyenge xa 182]
Swivilelo
Munhu un?wana na un?wana loyi a endlaka xivilelo ehansi ka Xiyenge xa 18 xa Nawu, u fanele a ku vula na ku komba kahle xiboho lexi faneleke ku kambisisiwa xi nga pfumeriwiki kumbe ku soriwa xi kan?we na tindhawu leti ehleketeriwaka ta nawu ku ka ti nga fambisiwanga hi ndlela ya kona;
b yisa xikombela xo kambisa eka holobye kumbe MEC tani hi leswi nandzu wu nga ta va wu yimisile xiswona exikarhi ka masiku ya 30 loko wa ha ku kuma kumbe ku tivisiwa hi xiboho xexo.
c ku katsa mali leyi kombisiweke eka tafula ra 1 na ku rhumela xikombelo.
Nhloko-mhaka yo koma
Swinawana leswi swi vuriwa: Swinawana swo Lawula Nyama yo Tshuka swa 2004
TAFULA RA 1
TIHAKELO, MINXAVO NA SWIKALU SWO TIRHA MINTIRHO LEYI NYIKIWAKA HI NDZAWULO YA RIXAKA YA SWA VURIMI
MUXAKA WA NTIRHO LOWU TIRHIWAKA
TIHAKELO LET TI TIRHAKA KU SUKELA HI SIKU RA 1 WA DZIVAMISOKO 2004
KU BUMABUMELA
Tihakelo leti fanelaka ku hakeriwa ta mpfumelelo wo xava swihumesiwa kumbe minchumu ya swifuwo ku suka eka matiko mambe:
i ku nyika mpfumelelo wo xava eka matiko-mambe ii ku nyikiwa mpfumelelo-nkulu iii nkambelo wa nyama yo huma eka matiko mambe
R90, 00 hi mpfumelelo
R700,00 hi mpfumelelo wa tisente hi kg ya nyama leyi kombeleriweke ku xaviwa, ku fanele leswaku ku kotaka ku hakeriwa emahlweni ku katsa na ku rhumela xikombelo xa mpfumelelo wa dokodela wa swifuwo wo xava eka matiko mambe
Xiyenge xa 13 
Nkamelo wa nyama na xitifiketi xo xavisa nyama eka matiko mambe eka tindhawu ta ku humesa nyama yi xaviseriwa va matiko mambe laha Ndzawulo ya Vurimi ya Rixaka yi nga ni vatirhi va nkarhi hinkwawo
% ya mixavo ya ntiyiso
Nkarhi wo tlurisa
% wa mixavo leyi faneleke
Xiyenge xa 22 (d)
Xiyenge xa 14(!)(c)
Xitifiketi xa ku xavisa ematikweni mambe eka ndhawu yo nghenisa minxaviso ya matiko mambe laha vudarekitara byi nga hava murhangeri wa minkarhi hinkwayo
R180, 00 hi awara kumbe xiphemu xa awara (nkarhi wo famba ku yiwa ku katsa na ku vuya) ku katsa ni mali yo dya ni yo famba hi yona
Xiyenge xa 14 (c)
Xiyenge xa 18 
